Cú đánh không người đỡ: Khoảng trống giấy phép sau cái chết của trọng tài 75 tuổi ở Hidalgo

Trong cuốn sổ tay tôi mang theo suốt 28 năm làm nghề, có một trang tôi chép vào tháng 10 và cố tình không đánh số. Trang đó chỉ có một câu: "Người ta chết trên sàn không phải vì cú đánh quá mạnh, mà vì không ai đứng đủ gần để đỡ."

Tôi viết câu đó sau khi đọc tin từ bang Hidalgo, Mexico. Một trọng tài 75 tuổi, Gerardo Germán Pineda, biệt danh "El Búho" — Con Cú — qua đời sau khi nhận một cú úp đầu trong buổi biểu diễn lucha libre tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio", ở Mineral de la Reforma. Người thực hiện là đô vật El Hijo de Fishman. Ngày 7 tháng 10, cảnh sát bắt giữ Fishman với cáo buộc ngộ sát do sơ suất.

Cái chết chưa phải điều khiến tôi dừng lại. Nghề của tôi là ngồi ở góc phòng thay đồ và đếm những khoảng lặng sau khi trọng tài rời sân. Điều khiến tôi dừng lại là một chi tiết nhỏ hơn: không một dòng tin nào nhắc đến sự có mặt của nhân viên y tế bên võ đài. Không ai đứng đủ gần.

Sự việc nằm trong một nhánh của làng giải trí võ thuật mà tôi quen gọi là "vùng xám". Lucha libre là nghệ thuật trình diễn có dàn dựng, nơi thắng thua được viết trước, nơi các đô vật phối hợp với nhau để tạo ra cú đánh trông thật. Vì thế, mọi thước đo của một môn đối kháng thực thụ — thành tích, hạng cân, tỷ lệ knock-out — đều không áp dụng được. Thứ áp dụng được là những câu hỏi khác: ai được phép lên sàn, ai chịu trách nhiệm khi có người ngã xuống, và cái sàn đó có giấy phép hay không.

Theo các bản tin từ Mexico, ban đầu dư luận nói về một đòn bị cấm gọi là "martinete" — đòn đưa người nhận xuống bằng đầu, có nguy cơ gây chấn thương cổ nghiêm trọng. Lý do được đưa ra: đô vật bị trừ điểm trong trận nên mất bình tĩnh. Nhưng đoạn video do báo chí Mexico công bố sau đó lại cho thấy một "contralona" — một đòn vật lưng khá phổ biến, không nằm trong danh sách cấm. Chính các phân tích cũng thừa nhận tên gọi của đòn và mối liên hệ nhân quả với cái chết vẫn đang tranh cãi.

Đó là điểm tôi muốn giữ lại lâu hơn người khác. Trong một màn trình diễn có kịch bản, đòn đánh không do một người quyết định — nó do hai người phối hợp. Nếu Fishman lệch khỏi kịch bản vì bực tức, đánh "cứng" hơn mức cần thiết, thì đó mới là hành vi đẩy sự việc từ tai nạn sang tội cẩu thả. Nhưng nếu video chỉ cho thấy một đòn lưng bình thường, thì câu chuyện "đòn bị cấm" mà dư luận đang gào lên có thể đã bị thổi phồng ngay từ đầu.

Tôi từng dành ba năm theo chân một câu lạc bộ ở Thai League 2, ghi lại 47 lần huấn luyện viên chỉnh vị trí tiền vệ phòng ngự trong các buổi tập kín. Ba năm tôi chỉ ghi chép, và câu chuyện thật chỉ bắt đầu từ trang thứ 400 của cuốn sổ. Nó dạy tôi một điều: khi sự việc đã xảy ra, người ta thường nhìn vào cú đánh, còn tôi nhìn vào người đứng cạnh.

Ở đây, người đứng cạnh là một trọng tài 75 tuổi. Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi tác và một cú úp đầu gần như là chống chỉ định tuyệt đối. Mật độ xương giảm, độ dẻo cột sống cổ giảm, khả năng hồi phục sau chấn thương giảm — tất cả đều khiến một cú va chạm duy nhất có thể gây tử vong. Tuổi sinh học lấn át tuổi nghề. Cho dù ông Pineda từng là một trọng tài "bumping" — người chủ động nhận đòn như một phần của màn trình diễn — thì việc đặt một người 75 tuổi vào tình huống đó vẫn là một quyết định an toàn khó biện minh, bất kể tên đòn là gì.

Và đây là điểm mấu chốt mà dư luận bỏ qua: câu hỏi lớn nhất không phải là "đòn gì", mà là "ai đã xếp người đó vào vị trí ấy".

Nghề của tôi là đếm. Tôi đếm số phút im lặng trong phòng thay đồ, số lần một huấn luyện viên đứng im quan sát, số lần đội trưởng nói chuyện với trọng tài. Chiếc ghế nào ngồi cạnh cửa phòng thay đồ, kẻ đó đang đo quyền lực của mình — và ở đây, chiếc ghế trống bên võ đài đo được nhiều hơn mọi bản án. Ở vụ việc này, thứ đáng đếm là số giấy phép. Cơ sở "11 de Julio" bị đóng cửa tạm thời vì thiếu giấy phép hoạt động, và có thông tin về những trở ngại trong khâu kiểm tra cơ sở trước đó. Đây là một vi phạm quản trị đã được ghi nhận, không phải chuyện diễn giải. Một sàn đấu không giấy phép thường đi kèm với việc không có bảo hiểm, không có quy trình y tế, và không có ai kiểm tra sức khỏe người tham gia.

Sau đó, vụ việc được giải quyết bằng một thỏa thuận bồi thường ngoài tòa. Theo nhà báo Antonio Nieto, số tiền là 585.525 peso Mexico, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. Số liệu không nói dối; người ta chỉ chọn số liệu để nói dối cho mình — ở đây, các nguồn không thống nhất, ADN Noticias đưa một mức khác, và luật sư ban đầu không công bố đầy đủ các điều khoản. Fishman được thả, nhưng theo cơ chế công lý phục hồi của Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico (Điều 186): được thả vì thỏa thuận đã được thông qua và thực hiện, không phải vì một kết luận công khai minh oan cho cú đánh. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được hoàn tất, cuộc điều tra có thể được khởi động lại.

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng: một cái chết đã được khép lại bằng một thỏa thuận tư nhân, còn cái sàn thì vẫn thiếu giấy phép.

Dư luận Mexico đang xoay quanh hai thứ: đòn bị cấm và nụ cười. Bức ảnh Fishman mỉm cười sau cái chết, cùng bức ảnh bị lột mặt nạ khi bị bắt, đã biến anh thành kẻ vô cảm trong mắt công chúng. Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ là danh tính thiêng liêng, nên việc công bố ảnh không mặt nạ tự nó đã là một hình thức bêu riếu, càng làm cơn giận bùng lên.

Nhưng nụ cười không cấu thành ý định phạm tội, và một đòn "bị cấm" thì vẫn chưa được chứng minh. Điều tôi thấy đáng lo hơn là các đồng nghiệp trong làng đô vật chia làm hai phe theo cách rất quen thuộc: El Hijo del Santo gọi đây là tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội, còn Latin Lover bảo vệ Fishman trong khi thừa nhận chính anh từng đẩy và tát trọng tài để tạo kịch tính. Hai lời bênh vực đó, cộng lại, vô tình phơi ra một thói quen nguy hiểm của nghề: người ta đã quen với việc trọng tài là một "đạo cụ" có thể chịu đòn, thay vì một con người cần được bảo vệ.

Cơn giận của công chúng nhắm vào thái độ, không nhắm vào cấu trúc. Thứ thực sự giết người — một sàn đấu không giấy phép, không nhân viên y tế, không ai kiểm tra sức khỏe trước khi để một người 75 tuổi bước lên — lại nằm ngoài tầm ngắm. Khoản tiền 32.000 đô la, nếu chính xác, là một mức bồi thường khiêm tốn cho một mạng người, và nó được trả để khép lại hồ sơ, không phải để bịt cái lỗ hổng đã gây ra cái chết.

Tôi vẫn giữ trang sổ tay tháng 10 đó, không đánh số, như một lời nhắc. Một sàn đấu thiếu giấy phép hôm nay có thể mở lại vào tuần sau, với một trọng tài khác đứng ở góc võ đài, chờ một cú đánh mà không ai đứng đủ gần để đỡ. Điều duy nhất có thể thay đổi con số tiếp theo không nằm ở bản án dành cho một đô vật, mà ở việc liệu có ai đó buộc những sàn đấu nhỏ phải mua bảo hiểm, phải ký hợp đồng với bác sĩ trực, và phải nói không với một người 75 tuổi trong một cú úp đầu hay không.