Halloween, Día de Muertos và lịch bóng đá mùa thu: cuộc hòa trộn không ai gọi tên

Chiều thứ Bảy cuối tháng Mười, tôi đứng nép bên cổng sân tập của một câu lạc bộ La Liga, nhìn những quả bóng bay màu cam buộc dọc hàng rào. Trẻ em hóa trang thành ma, thành bí ngô, thành siêu anh hùng, chạy vòng quanh một cầu thủ đang ngồi xổm chụp ảnh cùng chúng. Cách đó vài bước, một tấm biển ghi giờ mở cửa và giá vé của “ngày hội gia đình”. Cùng tuần ấy, trên màn hình điện thoại, một câu lạc bộ Liga MX công bố mẫu áo đấu Día de Muertos với hoa cúc vạn thọ và những chiếc đầu lâu vẽ tay. Hai nền bóng đá, hai múi giờ, một tuần lễ. Tôi không tìm kiếm khoảnh khắc, tôi chờ khoảnh khắc tự mình đứng lên. Và nó đứng lên ở đúng chỗ người ta ít nhìn nhất: giữa lịch thi đấu mùa thu, nơi Halloween, Día de Muertos và những ngày hội làng mạc đang dùng chung một tờ lịch. Bóng đá châu Âu bước vào quãng nghỉ quốc tế cuối tháng Mười, và lịch thi đấu trống ra mấy ngày. Khoảng trống ấy không để yên. Các câu lạc bộ lấp nó bằng thứ khác: ngày hội gia đình, ra mắt áo đấu, buổi giao lưu, những dòng trạng thái đếm ngược. Trong mười năm trở lại đây, Halloween trở thành một mục cố định trong lịch ấy — không phải vì bóng đá cần nó, mà vì khán giả trẻ và các nhãn hàng cần một cái cớ để đến sân. Ở phía bên kia Đại Tây Dương, Liga MX làm điều tương tự với Día de Muertos: bàn thờ trong khán đài, áo đấu giới hạn, hoa cúc vạn thọ len vào cả những tấm biển quảng cáo. Hai bên không hề nhắc đến nhau, nhưng trong cuốn lịch thương mại, họ đang nói cùng một thứ tiếng. Thể loại báo chí sinh ra từ đây là bài “đi đâu, làm gì”. Nó không giải thích, nó liệt kê. Người đọc đến với một nhu cầu thực dụng — tối thứ Tư này đưa con đi đâu — và bài viết thành công hay thất bại được đo bằng việc nhu cầu ấy có được đáp ứng hay không, chứ không phải bằng việc người đọc có hiểu thêm điều gì về Día de Muertos hay Halloween. Tôi đọc những bài như thế suốt mùa thu, và điều khiến tôi dừng lại không phải danh sách sự kiện, mà là thứ nằm dưới nó. Mỗi mùa giải là một vòng nhịp, và tôi học cách đếm từng nốt lặng. Nốt lặng ở đây là khoảng thời gian giữa hai vòng đấu, khi bóng chưa lăn mà sân đã mở cửa cho một thứ khác. Điều đáng phân tích nhất nằm ở chỗ bài báo không hề đặt vấn đề. Bảy sự kiện trong một danh sách, và nếu xếp chúng cạnh nhau, ta có một bản đồ thu nhỏ của những lớp văn hóa đang chồng lên nhau trong cùng một tuần lễ. Lớp Anglo-Celtic đến trước: Halloween, gốc rễ là Samhain của người Celt, một lễ hội đánh dấu ranh giới giữa mùa sáng và mùa tối, giữa người sống và người đã khuất. Các câu lạc bộ châu Âu khoác lên nó chiếc áo thể thao: diễu hành hóa trang, nhạc, màn trình chiếu ánh sáng trên mặt sân, những buổi khiêu vũ tập thể cho cả gia đình. Không ai gọi đó là Samhain, nhưng cái khung thì vẫn nguyên. Lớp thứ hai đến từ chính lòng đất châu Mỹ. Día de Muertos mang một gốc rễ khác Halloween, dù hai thứ thường bị gộp làm một. Nó là cuộc gặp giữa tín ngưỡng bản địa và Công giáo: bàn thờ của người chết, hoa cúc vạn thọ, bánh mì của linh hồn, những đoàn diễu hành. Trong bóng đá Mexico, lớp này hiện ra ở những sân vận động dựng bàn thờ ngay dưới khán đài, ở những mẫu áo đấu vẽ tay, ở tiếng trống và điệu múa trước giờ bóng lăn. Một thủ môn như Guillermo Ochoa từng là gương mặt của chính những chiến dịch văn hóa ấy, ở đúng nơi mà khán giả nhìn thấy anh nhiều nhất. Có một sợi chỉ mảnh nối nó với môn thể thao này: trò chơi bóng của người Mesoamerica cổ, juego de pelota, từng là nghi lễ chứ không phải giải trí — và bóng đá hiện đại, dù đã đi qua nửa vòng trái đất, vẫn giữ cái nhịp nghi lễ ấy ở những buổi tối đặc biệt. Lớp thứ ba là Công giáo dân gian và những ngày hội địa phương. Ở Andalusia, Semana Santa không chỉ là lễ rước tôn giáo; nó là mùa mà các hội đoàn, các gia đình và cả những câu lạc bộ bóng đá bước vào cùng một nhịp. Real Betis và Sevilla chia sẻ thành phố, chia sẻ cả những con phố nơi đoàn rước đi qua. Một cầu thủ như Iñaki Williams ở Athletic Club là hiện thân của thứ bản sắc địa phương mà các ngày hội ấy cố gắng chạm vào — thứ bản sắc không mua được bằng hợp đồng tài trợ. Đội bóng nào cũng có người hát, nhưng chỉ vài đội có người nghe. Lớp cuối cùng, lớp không ai gọi tên, là thương mại. Chợ phiên, quầy bán hàng, những buổi hòa nhạc có bán vé. Nó len vào giữa ba lớp kia và biến chúng thành một chuỗi lựa chọn: miễn phí, một trăm peso, một trăm năm mươi peso; sức chứa một trăm người, sáu mươi người, ba trăm người; mở cửa lúc mười bảy giờ. Những con số ấy là phần chịu lực của cả bài báo — chúng xuất hiện đúng ở những điểm được dẫn nguồn rõ ràng, thường là kênh truyền thông của chính địa điểm tổ chức, và vắng mặt ở phần còn lại. Đó là cấu trúc bằng chứng hai tầng: tầng có tên và tầng vô danh. Đọc kỹ, ta thấy một sự bất đối xứng về nguồn. Hai trong số các sự kiện được dẫn về trang mạng xã hội của bảo tàng hay câu lạc bộ, kèm theo giá vé, sức chứa, giờ mở cửa — những dữ kiện nặng ký để lên kế hoạch. Mọi sự kiện còn lại, kể cả những tuyên bố mang tính cấu trúc như “bảy hoạt động chủ đề” hay “các hoạt động từ mười bảy giờ ở nhiều điểm khác nhau”, đều không có nguồn. Với một bài liệt kê thì điều này bình thường, nhưng nó khiến tuyên bố về tính đầy đủ trở nên không thể kiểm chứng. “Bảy hoạt động” ngụ ý một vũ trụ đã được đóng lại; nếu ban tổ chức thêm hay hủy một sự kiện, người đọc không thể biết. Và việc dựa vào mạng xã hội làm nguồn chính mang theo rủi ro phù du: bài đăng thay đổi, còn bài báo thì chỉ đường đến nền tảng thay vì lưu giữ thông tin. Điều thú vị là tác giả không hoàn toàn không biết. Lời khuyên “hãy kiểm tra kênh chính thức” xuất hiện ở cuối bài — thận trọng, nhưng cũng là một lời thú nhận ngầm rằng bản thân bài báo không nên được tin tuyệt đối. Nó chuyển việc xác minh về phía người đọc. Trong nghề của tôi, đó là một cú lùi: bạn không thể vừa là người dẫn đường vừa là người đẩy trách nhiệm sang người đi. Về địa lý, các địa điểm được phân bổ có chủ ý khắp thành phố: trung tâm lịch sử, phía bắc, phía tây, tây nam, phía nam. Mỗi góc phần tư đều có một lựa chọn. Ở Tây Ban Nha, logic ấy lặp lại: một câu lạc bộ đặt ngày hội ở quận trung tâm cho khách du lịch, một câu lạc bộ khác chọn khu dân cư lao động, cạnh bến tàu điện — chi tiết về giao thông ấy không vô tình, nó là tín hiệu về khả năng tiếp cận cho những người ít tiền. Việc phân tầng “miễn phí và có phí” củng cố lập luận ngầm: văn hóa ban đêm như một thứ hàng hóa công, ai cũng phải có một lựa chọn. Nhưng bài báo không bao giờ phát biểu điều đó thành luận điểm. Vấn đề của thể loại này là nó trung lập một cách né tránh. Sự hòa trộn được ghi nhận như một sự thật, không bao giờ được đặt thành câu hỏi. Ba lớp tín ngưỡng — tiền Tây Ban Nha, Công giáo, Anglo-Celtic — chia sẻ cùng một tờ lịch, và bài báo trình bày chúng như một thực đơn lựa chọn, trong khi một cách đọc chặt chẽ hơn sẽ thấy đó là bằng chứng của một quá trình đồng hóa tôn giáo và thương mại đang diễn ra ngay trước mắt. Cũng không có lời bình nào về thương mại hóa: chợ phiên, quầy bán hàng, hòa nhạc có vé được liệt kê mà không một lời phê phán. Bài báo tham gia vào nền kinh tế mùa lễ hội mà nó mô tả, mà không thừa nhận sự tham gia ấy. Và câu hỏi “vì sao là bây giờ” — ngoài tờ lịch — gần như không được trả lời; nếu có một ngày kỷ niệm hay một cột mốc nào đó, nó được nhắc đến mà không được giải thích. Người đọc không quen với bối cảnh sẽ không hiểu vì sao một lễ hội âm nhạc cụ thể lại quan trọng. Đó là lỗ hổng giả định kiến thức rất quen thuộc của báo chí đô thị. Thiếu cả những chỉ dẫn an toàn hay hậu cần, ngoài câu “kiểm tra mạng xã hội” — điều bất thường với một bài về sự kiện ban đêm ở đô thị lớn, dù có thể nằm ngoài phạm vi thể loại. Và thiếu cả khoảng cách phê phán với thương mại hóa. Trong nghề của tôi, khoảng cách ấy không phải là sự lạnh lùng; nó là cách duy nhất để không trở thành một mắt xích trong chuỗi quảng cáo mà mình đang mô tả. Sự hòa trộn ấy là đặc tính lâu đời nhất của bóng đá: hấp thụ nghi lễ của bất cứ nơi nào nó đặt chân đến, rồi trả lại bằng một phiên bản có bán vé. Câu hỏi cho mùa giải tới không phải là Halloween có làm hỏng Día de Muertos hay không, mà là ai được quyền gọi tên sự hòa trộn ấy — và ai đứng ngoài danh sách. Trên sân cỏ, khoảng trống là thứ đắt giá nhất; nước Nga rộng lớn đã dạy tôi điều đó. Trong lịch mùa thu, khoảng lặng cũng vậy.