Ai trả tiền cho trọng tài ngoại: Khoảng lặng của Zamalek trước derby Cairo

Trên sóng trực tiếp của ON E, người đàn ông ngồi hơi lệch khỏi tâm khung hình. Ánh đèn phòng thu đổ xuống vai ông một vệt vàng nhạt, vừa đủ để thấy bàn tay đặt trên đùi không hề động đậy suốt hai mươi phút lên hình. Ông là Hossam El-Mandouh, thủ quỹ của Zamalek SC, người được ban lãnh đạo giao nhiệm vụ nói rõ lập trường của câu lạc bộ về một việc chẳng liên quan gì tới bóng đá: ai sẽ trả tiền cho tổ trọng tài ngoại trong trận derby Cairo.

Phóng viên hỏi rất rõ. Zamalek, với tư cách đội chủ nhà, có miễn cưỡng chi trả khoản ấy hay không. El-Mandouh im lặng vài giây rồi trả lời: “Tôi sẽ trả lời vấn đề này vào thời điểm sau.”

Trước đó, khi bị gợi rằng Zamalek không muốn trọng tài ngoại, ông phản ứng: “Ai nói Zamalek không muốn trọng tài ngoại?”

Hai câu nói, một khoảng lặng. Sân cỏ không bao giờ nói dối, chỉ là chúng ta chưa đủ chậm rãi để nghe. Và trong trường hợp này, thứ cần nghe không nằm ở cỏ, mà nằm ở hóa đơn.

Ở Việt Nam, tôi từng ngồi rất nhiều buổi họp báo mà ở đó câu hỏi quan trọng nhất bị trả lời bằng một câu trì hoãn lịch sự. Kinh nghiệm dạy tôi rằng một lời từ chối thẳng thì kết thúc câu chuyện, còn một lời hẹn trả lời sau thì mở ra thêm một ngày tin nữa. El-Mandouh không im lặng vì ông không biết nói gì. Ông im lặng vì con số chưa được chốt trong phòng họp nội bộ.

Để hiểu vì sao một khoản tiền nhỏ lại trở thành tâm điểm của trận đấu lớn nhất Ai Cập, cần đặt nó trở lại đúng chỗ của nó trong bức tranh mùa giải.

Bối cảnh: trận derby lớn nhất hành tinh, được kể bằng một câu chuyện hành chính

Derby Cairo giữa Al-Ahly và Zamalek là một trong những trận cầu được theo dõi đông nhất hành tinh ở cấp câu lạc bộ. Hai đội bóng chia nhau sân vận động quốc gia, chia nhau lịch sử, chia nhau gần như toàn bộ sự chú ý của bóng đá Ai Cập trong suốt nhiều thập niên. Al-Ahly là câu lạc bộ giàu thành tích nhất châu Phi ở đấu trường CAF Champions League. Zamalek là đối trọng truyền thống, đội bóng của những đêm trắng và những cuộc đua bền bỉ.

Trận đấu lần này thuộc vòng sáu giải Ngoại hạng Ai Cập, diễn ra ngày 11 tháng 10 tại sân Cairo, và Al-Ahly là đội khách. Với người ngoài, việc một trong hai đội được ghi là khách chỉ là chi tiết thủ tục, bởi cả hai đều đá trên cùng một mặt sân, trước cùng một khán đài, dưới cùng một bầu trời. Nhưng trong câu chuyện này, chữ “khách” có trọng lượng thật. Nó quyết định ai là đội chủ nhà, và theo thông lệ, đội chủ nhà là bên bị hỏi tới đầu tiên khi phát sinh chi phí tổ chức, trong đó có chi phí mời tổ trọng tài ngoại.

Al-Ahly là bên đã gửi yêu cầu lên Liên đoàn bóng đá Ai Cập về việc sử dụng trọng tài ngoại. Zamalek là bên ngồi ở vị trí người trả tiền theo mặc định. Bên đề nghị hưởng lợi, bên chủ nhà gánh chi phí. Cấu trúc ấy, tự nó, đã là một cái bẫy xung đột.

Trên bảng xếp hạng, hai đội đang đứng cạnh nhau với cùng 13 điểm sau năm vòng. Zamalek xếp thứ hai nhờ chỉ số phụ, Al-Ahly thứ ba. 13 điểm sau năm trận nghĩa là mỗi đội đã thắng bốn, hòa một, chưa thua trận nào. Một khởi đầu mạnh, nhưng năm trận là mẫu quá nhỏ để kết luận điều gì sâu sắc về phong độ. Điều đáng nói hơn nằm ở vị trí thứ nhất.

Pyramids FC, đội bóng thuộc nhóm sở hữu gắn với nguồn lực nhà nước, đang có 15 điểm tuyệt đối sau năm vòng. Con số ấy biến cuộc đua năm nay từ câu chuyện song mã quen thuộc thành một cuộc đua ba chiều. Và nó thay đổi ý nghĩa của trận derby: một trận thua ở đây không còn là mất ba điểm nội bộ, mà là để một thế lực thứ ba bứt xa thêm.

Trước trận đấu là khoảng nghỉ dành cho các đội tuyển quốc gia. Cầu thủ hai đội trở về trong tình trạng tích tụ mệt mỏi sau hai trận quốc tế, lịch chuẩn bị bị nén lại, và rủi ro chấn thương tăng lên, thứ mà giới chuyên môn vẫn gọi là “virus FIFA”. Với một trận derby cường độ cao, biến số ấy rất thật, dù không có tài liệu nào trong nguồn tin đề cập tới nó.

Nói cách khác, đây là bối cảnh của một trận cầu lớn, nhưng câu chuyện báo chí trước giờ bóng lăn lại xoay quanh một hóa đơn.

Trọng tài ngoại và bài toán phân bổ chi phí

Thông lệ mời trọng tài ngoại cho các trận đấu rủi ro cao đã tồn tại từ lâu ở bóng đá châu Phi và Trung Đông. Một tổ trọng tài châu Âu hay một tổ trọng tài tầm cỡ lục địa được đưa về cho một trận derby gồm nhiều khoản: vé máy bay, khách sạn, thù lao trận đấu, bảo hiểm, và cả chi phí điều phối. Tổng lại, đó là một khoản chi có thể lên tới năm chữ số tính bằng đô la Mỹ. Mức chính xác cho trận đấu này chưa được công bố, và tôi sẽ không tự suy diễn một con số cụ thể.

Nhưng điều quan trọng không nằm ở số tiền. Nó nằm ở chỗ luật chơi chưa rõ.

Nếu Liên đoàn có một quy định rõ ràng rằng đội đề nghị trả, hoặc đội chủ nhà trả, hoặc Liên đoàn trả, thì câu chuyện này sẽ không tồn tại. Người ta chỉ tranh cãi khi quy tắc mơ hồ, và khi quy tắc mơ hồ, mỗi trận cầu lớn trở thành một cuộc đàm phán. Cuộc đàm phán nào cũng cần thời gian. Mà thời gian trước một trận derby thì luôn thiếu.

Bên dưới câu hỏi “ai trả” là một câu hỏi lớn hơn: ai nắm quyền định nghĩa công bằng.

Bởi vì trọng tài ngoại không chỉ là chuyện chuyên môn. Đó là một tuyên bố. Khi một đội yêu cầu trọng tài ngoại, đội ấy đang nói với công chúng rằng họ không tin vào tính trung lập của trọng tài trong nước. Khi đội kia tỏ ra lưỡng lự về khoản chi, đội ấy đang bị đẩy vào thế phải chứng minh rằng mình cũng muốn sự công bằng, chỉ là muốn trả tiền theo cách khác. Trong môi trường truyền thông Ai Cập, nơi mọi phát ngôn đều bị đọc theo hai lớp nghĩa, sự lưỡng lự ấy có cái giá về hình ảnh lớn hơn nhiều so với khoản tiền thật.

Cách trả lời của El-Mandouh cho thấy ban lãnh đạo Zamalek hiểu rất rõ điều đó. Ông không phủ nhận. Ông không xác nhận. Ông chỉ chất vấn cách đặt vấn đề. Trong kỹ thuật truyền thông, đó là động tác bảo toàn lựa chọn: giữ nguyên mọi cánh cửa, kể cả cánh cửa mà sau này câu lạc bộ sẽ phải đóng lại.

Một lời phủ nhận dứt khoát sẽ kết thúc câu chuyện trong một ngày. Một lời hẹn trả lời sau thì bảo đảm câu chuyện sống tới ngày thứ hai. Và khi câu chuyện còn sống, áp lực còn được giữ đúng hướng: hướng về phía Liên đoàn, nơi sẽ phải ký quyết định cử trọng tài.

Vì sao người phát ngôn là thủ quỹ, không phải giám đốc kỹ thuật

Chi tiết nhỏ này, với tôi, là chi tiết giàu thông tin nhất trong toàn bộ câu chuyện. Một câu lạc bộ có bộ máy bóng đá ổn định sẽ để giám đốc kỹ thuật hoặc huấn luyện viên trưởng nói về trọng tài, bởi đó là câu chuyện chuyên môn thuần túy. Việc đẩy một thủ quỹ ra trước ống kính để trả lời về trọng tài là một tín hiệu: biến số quyết định ở đây là tiền, không phải chiến thuật.

Nói cách khác, Zamalek không đang tranh luận xem trọng tài nào công bằng hơn. Zamalek đang cân nhắc xem khoản chi này có nằm trong ngân sách hay không, và nếu phải chi, thì chi trong im lặng hay chi kèm theo một tuyên bố về nguyên tắc.

Kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi dạy rằng những câu lạc bộ gặp khó khăn về dòng tiền thường có một kiểu phản xạ rất dễ nhận ra: họ không bao giờ nói “chúng tôi không có tiền”, họ chỉ nói “chúng tôi cần thêm thời gian để làm rõ”. Thời gian là từ thay thế lịch sự nhất cho tiền.

Ở đây, khoản tiền tuyệt đối không lớn so với ngân sách của một câu lạc bộ tầm cỡ châu lục. Nó chỉ lớn khi đặt cạnh một bối cảnh tài chính đang chịu sức ép, với những câu chuyện về lệnh cấm chuyển nhượng và tranh chấp tiền lương từng được báo chí nhắc tới trong những mùa gần đây. Tôi nêu chi tiết ấy như một giả thuyết cần kiểm chứng, không phải như một kết luận, bởi nguồn tin mà tôi đang dựa vào không xác nhận điều đó.

Điều nguồn tin xác nhận thì đơn giản hơn nhiều. Có một yêu cầu. Có một câu hỏi về người trả tiền. Có một câu trả lời bị hoãn lại. Ba sự kiện ấy đủ để dựng nên cả một chu kỳ tin tức trước trận derby.

Khoảng nghỉ quốc tế: biến số bị bỏ quên

Trong lúc cả nền bóng đá Ai Cập tranh luận về hóa đơn trọng tài, một biến số khác âm thầm tích tụ. Hai đội bước vào trận derby ngay sau một đợt tập trung đội tuyển quốc gia. Các trụ cột trở về muộn, lịch hồi phục bị cắt ngắn, và những buổi tập chiến thuật đầy đủ gần như không còn chỗ trong lịch trình.

Với một trận đấu mà cả hai đội đều không được phép thua, khoảng nghỉ ấy có thể quyết định nhiều hơn bất kỳ tranh cãi hành chính nào. Một hậu vệ trụ cột về muộn hai ngày. Một tiền vệ mang theo cơn đau cơ. Một tiền đạo vừa đá đủ 180 phút ở hai trận quốc tế. Những thứ ấy không xuất hiện trên bảng tin, nhưng chúng xuất hiện trong hiệp hai của trận derby, ở phút thứ bảy mươi, khi đôi chân không còn nghe lệnh của đầu.

Và đây là điểm tôi muốn nhấn: tranh cãi về trọng tài là một công cụ quản lý áp lực được triển khai trước trận đấu có tầm nhìn cao nhất trong lịch, giúp dịch chuyển sự chú ý khỏi chính các đội bóng sang bộ phận trọng tài. Trận derby nào cũng có một danh sách những thứ đáng lo. Áp lực trước trận cần một chỗ để trút. Trọng tài là chỗ trút truyền thống, bởi họ là bộ phận duy nhất của trận đấu không thể lên tiếng bảo vệ mình trước giờ bóng lăn.

Tiếng vọng từ một khán đài Việt Nam

Tôi nhớ một buổi chiều ở sân Hòa Xuân, khi V-League trở lại sau quãng thời gian bị hoãn dài vì đại dịch. Khán đài không một bóng người, hai mươi lăm nghìn chiếc ghế trống nằm im dưới nắng, và tiếng giày chạm cỏ vang lên như tiếng bản lề cũ kẽo kẹt. Trận đấu hôm đó vẫn phải có trọng tài. Vẫn phải có người cầm còi, người giơ bảng, người ghi biên bản. Không ai vỗ tay, nhưng mọi thứ vẫn phải vận hành.

Trái tim vẫn đập, dù khán đài không còn ai vỗ tay.

Tôi kể lại chuyện ấy vì nó liên quan trực tiếp tới câu chuyện Cairo. Bóng đá vận hành bằng rất nhiều thứ không hào nhoáng: biên bản, danh sách, hóa đơn, chữ ký, thời hạn. Khi bóng lăn, người xem chỉ thấy mười một đấu mười một. Khi bóng dừng, người viết như tôi nhìn thấy cả một bộ máy phía sau, và những lần bộ máy ấy kẹt lại.

Ở V-League, câu chuyện mời trọng tài ngoại cho những trận đấu nhạy cảm cũng từng được đặt lên bàn. Chi phí, thẩm quyền, và trách nhiệm giải trình luôn là ba thứ đi cùng nhau, và luôn là ba thứ khó tách rời. Mỗi khi một trong ba bị bỏ ngỏ, niềm tin của khán giả bị rút đi một chút. Không rút đột ngột. Rút âm thầm, qua từng mùa giải, cho tới khi một trận đấu lớn bị nghi ngờ và người ta chợt nhận ra mình chẳng còn gì để bám vào.

Đó là lý do tôi đọc câu chuyện Zamalek bằng con mắt của người từng ngồi rất lâu dưới một khán đài trống. Những gì xảy ra ngoài đường biên cuối cùng luôn tìm được đường vào trong sân.

Góc nhìn phản trực giác: ký ức tập thể sẽ ghi sai câu chuyện này

Mười năm nữa, khi ai đó nhắc lại trận derby Cairo tháng 10 này, họ sẽ nhớ điều gì?

Tôi tin họ sẽ không nhớ bảng xếp hạng. Họ sẽ không nhớ Pyramids đang có 15 điểm tuyệt đối sau năm vòng, dù đó mới là dữ kiện quan trọng nhất của mùa giải. Họ sẽ nhớ một câu chuyện gọn gàng, dễ kể: Zamalek không muốn trọng tài ngoại.

Đó là điểm mù của ký ức tập thể. Những phát ngôn phức tạp bị nén lại thành một nhãn dán đơn giản, và nhãn dán ấy thường vô hiệu hóa chính điều mà người nói cố gắng bảo vệ. El-Mandouh nói “Ai nói Zamalek không muốn trọng tài ngoại?” để phản bác cách đặt vấn đề. Nhưng câu phản bác ấy, khi đi qua hàng nghìn lượt chia sẻ, sẽ biến thành “Zamalek phản đối trọng tài ngoại”. Ký ức không lưu câu chữ. Ký ức lưu ấn tượng.

Đây là bi kịch quen thuộc của những người phát ngôn trong bóng đá. Bạn có thể chọn không trả lời để giữ lựa chọn cho câu lạc bộ, nhưng bạn không thể chọn cách công chúng diễn giải sự im lặng ấy. Khoảng lặng chưa bao giờ trung lập. Nó luôn bị lấp đầy bởi thứ mà người nghe đã tin sẵn từ trước.

Có một lớp nghĩa thứ hai, tinh tế hơn. Trong bóng đá Ai Cập, việc tỏ ra lưỡng lự trước trọng tài ngoại có thể bị đọc như một sự thừa nhận gián tiếp rằng bạn muốn trọng tài nội địa. Và trong một môi trường nơi niềm tin vào trọng tài nội địa đang là chủ đề nhạy cảm, sự thừa nhận ấy đắt hơn nhiều so với khoản tiền phải trả. Ban lãnh đạo Zamalek chắc chắn nhìn thấy cái bẫy này. Việc họ vẫn chọn cách trả lời mơ hồ cho thấy vấn đề nội bộ chưa được giải quyết, chứ không phải họ đang cố tình chơi trò ú tim với truyền thông.

Điều đáng chú ý là cả hai câu lạc bộ đều không phản đối sự tồn tại của trọng tài ngoại như một nguyên tắc. Cuộc tranh cãi nằm ở phân bổ, không nằm ở niềm tin. Ai trả. Ai được ghi nhận là người đã nhượng bộ. Ai giữ được vị thế trong lần đàm phán tiếp theo.

Derby mất ngôi, dù chưa ai nói ra

Có một khả năng khác mà tôi muốn đặt lên bàn, dù nó chỉ ở mức suy đoán có định hướng. Nếu Pyramids tiếp tục thắng ở vòng sáu, cách truyền thông mô tả trận derby sẽ thay đổi. Nó sẽ không còn là “trận đấu lớn nhất Ai Cập” theo nghĩa hai thế lực đứng đầu đối đầu. Nó sẽ trở thành “trận đấu xác định ai là kẻ bám đuổi Pyramids”.

Sự dịch chuyển ấy nghe như chuyện ngôn từ, nhưng nó có giá trị thương mại thật. Một trận derby ở vị thế trận đấu đỉnh cao bán được một loại quảng cáo. Một trận derby ở vị thế trận tranh ngôi nhì bán được loại khác, rẻ hơn. Không ai trong hai câu lạc bộ muốn nói ra điều này. Không ai muốn thừa nhận rằng sự xuất hiện của một thế lực thứ ba đang làm mờ đi hào quang của chính họ.

Đây là nghịch lý mà truyền thông bóng đá ít khi gọi tên. Cuộc đua càng hấp dẫn về mặt thể thao thì càng có ít chỗ cho câu chuyện lưỡng cực cũ. Và khi câu chuyện lưỡng cực mất chỗ, người ta bù đắp bằng những câu chuyện khác, ồn ào hơn, dễ nổi nóng hơn. Như một hóa đơn trọng tài.

Tiền lệ: thứ duy nhất sống sót sau tiếng còi khai cuộc

Những câu chuyện kiểu này có một nửa đời sống rất ngắn. Khi trọng tài thổi còi khai cuộc, giá trị tin tức của nó gần như biến mất trong vài phút. Người ta sẽ chuyển sang nói về đội hình, về phong độ, về pha bóng thứ mười hai. Câu hỏi về người trả tiền sẽ không còn ai nhắc.

Nhưng có một thứ sống lâu hơn tiếng còi. Nếu Liên đoàn ra một quyết định cụ thể về việc ai trả khoản chi này, quyết định ấy trở thành tiền lệ. Nó sẽ được viện dẫn cho trận lượt về, cho những trận derby mùa sau, cho mọi trận đấu rủi ro cao ở Ai Cập, và có thể cả ở những nền bóng đá lân cận đang vật lộn với cùng câu hỏi về tính trung lập của trọng tài.

Vinh quang của kẻ thất bại là thứ ánh sáng mà chỉ người ở lại nhặt lên được.

Trong câu chuyện này, kẻ thất bại có thể không phải một đội bóng. Kẻ thất bại có thể là một quy tắc không tồn tại. Và thứ ánh sáng còn lại sau trận đấu, nếu có, sẽ là một dòng chữ khô khan trong văn bản của Liên đoàn, quy định rõ ai trả tiền cho trọng tài ngoại trong những trận cầu lớn nhất.

Nếu điều đó xảy ra, nó sẽ hữu ích hơn bất kỳ chiến thắng nào trong trận derby này. Một trận thắng đi qua. Một quy tắc rõ ràng ở lại.

Và điều tôi muốn nói với người đọc

Người ta nhớ tên người ghi bàn, nhưng tôi nhớ cú chạy của anh ta trước đó mười giây.

Tôi nghĩ về điều ấy khi xem lại đoạn phỏng vấn. Trong mười giây trước câu trả lời của El-Mandouh, có một khoảng lặng. Trong khoảng lặng ấy, có một cuộc họp chưa kết thúc, một con số chưa chốt, một lá thư chưa gửi. Bóng đá chuyên nghiệp vận hành bằng những thứ như vậy, và phần lớn khán giả chưa từng nhìn thấy chúng.

Khi im lặng, tôi nghe thấy cả một thế hệ mong chờ điều gì đó điên rồ.

Sự mong chờ ấy, ở Cairo cũng như ở Đà Nẵng, không hướng tới một bàn thắng đẹp. Nó hướng tới cảm giác rằng trò chơi này vẫn công bằng, rằng người thắng thua được quyết định trên cỏ chứ không phải trong phòng họp. Trận derby Cairo ngày 11 tháng 10 sẽ có một tổ trọng tài, dù là người Ai Cập hay người nước ngoài. Câu hỏi còn lại, câu hỏi sẽ không ai hỏi sau tiếng còi, là liệu nền bóng đá ấy có dám viết ra một quy tắc rõ ràng, hay tiếp tục để mỗi trận cầu lớn trở thành một cuộc mặc cả.

Tôi chọn tin vào khả năng thứ nhất, chậm rãi, như cách tôi vẫn chờ những câu trả lời bị hoãn lại. Bởi lịch sử bóng đá cho thấy một điều: những gì không được viết thành quy tắc sẽ quay lại, nguyên vẹn, vào mùa giải sau, dưới một cái tên khác và một hóa đơn khác.