UACM: Khi 150 triệu peso nằm trong phòng xử và cơ sở vật chất mục dần

Trong khuôn viên San Lorenzo Tezonco, một dãy phòng học xây dở nằm im dưới nắng. Ở cơ sở Del Valle, cách đó không xa, một thư viện chưa từng có kệ sách và một giảng đường vẫn chỉ là khung bê tông trơ. Số tiền để hoàn thiện những công trình ấy đã được phân bổ từ khoảng một thập kỷ trước. Nó vẫn nằm nguyên ở đó — không ai tiêu được, cũng không ai rút lại.

Đó là nghịch lý của Đại học Tự trị Thành phố Mexico (UACM), cơ sở giáo dục công lập đang có gần 20.000 sinh viên theo học. Câu chuyện tưởng chừng thuộc về ngành giáo dục, nhưng cách nó vận hành lại giống hệt bài toán quản trị nguồn lực mà bất kỳ một tổ chức nào cũng từng đối mặt: tiền có trong sổ, nhưng không thể chạm; kế hoạch có trên giấy, nhưng không nhích nổi một bước.

Hai ổ khóa, một tổ chức

Phải tách bạch hai vấn đề tài chính khác nhau, bởi chúng thường bị gộp làm một và khiến người ngoài hiểu sai bản chất.

Thứ nhất là khoản tiền đã phân bổ cho các công trình xây dựng, đang bị đóng băng bởi thủ tục pháp lý kéo dài. Ông Gabriel Medina Carrasco, thư ký kỹ thuật của Ủy ban Tổ chức thuộc Hội đồng Đại học, nói thẳng: những khoản ấy "có đó, nhưng không thể chạm vào" do các vụ kiện chưa ngã ngũ. Liên quan trực tiếp là hai nhà thầu Fongo và Dimsa, bị cáo buộc thu về nguồn thu từ hợp đồng nhưng không hoàn thành công trình đã định.

Thứ hai là khoản hỗ trợ 150 triệu peso từ ngân sách liên bang — tương đương khoảng 7,5 đến 8,1 triệu USD theo tỷ giá năm 2026. Khoản này được cho là đã phê duyệt, song việc giải ngân vẫn treo ở một điều kiện chưa rõ. Đây là điểm mấu chốt: hai vấn đề cần hai cơ chế mở khóa khác nhau. Một cái mở bằng phán quyết của tòa; một cái mở bằng thủ tục hành chính. Kể cả khi một ổ khóa bung, cái còn lại vẫn có thể nguyên vẹn.

Điều không ai nhìn thấy: giá trị bốc hơi theo thời gian

Trong giới phân tích tài chính công, người ta quen đo rủi ro bằng con số tuyệt đối. Nhưng ở đây, biến số nguy hiểm nhất lại là thời gian. Khoản tiền được phân bổ cách đây khoảng một thập kỷ, và như chính ông Medina Carrasco chỉ ra, trong khi kiện tụng kéo dài, "nguồn lực mất giá theo thời gian".

Với lạm phát tích lũy của Mexico trong khoảng mười năm, sức mua thực của một khoản tiền danh nghĩa bị đóng băng thấp hơn đáng kể so với thời điểm phê duyệt — mức hao hụt có thể lên tới khoảng một phần ba hoặc hơn, tùy năm gốc. Nếu cuối cùng số tiền bị trả lại thay vì được chi, thiệt hại thực tế có thể là toàn bộ.

Nguy hiểm hơn, có một cơ chế "cái kéo chi phí" ít được nhắc tới: trong lúc pháp lý và hành chính còn khóa, giá vật liệu và nhân công xây dựng vẫn leo thang độc lập. Chi phí để hoàn thành công trình tăng lên, còn nguồn tiền dành cho nó co lại. Khoảng cách giữa hai đường ấy chính là rủi ro sâu nhất chưa được định giá trong câu chuyện này.

Mở rộng tuyển sinh trong khi cơ sở vật chất đứng yên

Nghịch lý thứ hai nằm ở chính kế hoạch học thuật. UACM đang triển khai một chiến lược mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục đại học, với 864 chỉ tiêu mới cho chu kỳ 2026. Đăng ký diễn ra từ ngày 21 đến 25 tháng 9, và lễ bốc thăm công khai được ấn định vào ngày 6 tháng 10. Trường không tổ chức thi tuyển, duy trì miễn học phí và nhấn mạnh nguyên tắc minh bạch.

Nhưng nếu số sinh viên tăng lên trong khi phòng học, phòng thí nghiệm và thư viện vẫn đang dang dở, áp lực trên mỗi đầu sinh viên sẽ nặng hơn, chứ không nhẹ đi. Một phòng thí nghiệm năng lượng chưa hoàn thiện không đơn thuần là công trình xây dở — nó là tín hiệu về một tham vọng đào tạo khoa học kỹ thuật đang bị treo. Khi đầu vào mở rộng còn hạ tầng đứng yên, tổ chức đang âm thầm gánh một khoản nợ năng lực phục vụ mà không ai gọi tên.

Sự im lặng cũng là một dữ kiện

Điểm đáng chú ý nhất của câu chuyện, xét về mặt truyền thông, lại không nằm ở con số. Hiệu trưởng Juan Carlos Aguilar Franco đã không chấp thuận đề nghị phỏng vấn của La Jornada về các tòa nhà bỏ hoang. Trong khi đó, người phát ngôn thực tế — ông Medina Carrasco — lại nói rất chi tiết, và dùng những từ ngữ phòng thủ đáng chú ý: "Chúng tôi hoàn toàn không có chỗ dựa", "không có ngày kết thúc xác định".

Khoảng cách giữa hai người này là dữ kiện rõ ràng nhất về nội bộ tổ chức. Người đứng đầu không lên tiếng, còn thư ký kỹ thuật — vốn cũng là một nhà nghiên cứu khoa học xã hội — lại nói thay bằng giọng chẩn đoán. Trong truyền thông về trách nhiệm giải trình, một lời từ chối phỏng vấn thường được đọc là dấu hiệu thiếu một câu chuyện có thể bảo vệ được.

Cần nhìn thẳng vào độ tin cậy của nguồn: toàn bộ các cáo buộc quan trọng đều xuất phát từ một quan chức duy nhất. Cả Fongo, Dimsa lẫn cơ quan liên bang đều không được ghi nhận phản hồi. Đây là cáo buộc, chưa phải phán quyết. Một cây bút làm nghề đọc dữ liệu phải phân biệt rạch ròi hai điều đó.

Cái khóa nào sẽ bung trước?

Có một điều đáng chú ý về cấu trúc: khoản 150 triệu peso mang địa vị pháp lý khác với số tiền bị kiện tụng khóa. Nó "đã được phê duyệt, dù việc giải ngân còn bị điều kiện hóa" — nghe như một vấn đề điều kiện tiên quyết về thủ tục, chứ không phải một lệnh phong tỏa của tòa. Nếu đúng vậy, thì cánh cửa hành chính có thể mở nhanh hơn cánh cửa tư pháp, và đó là điểm cần theo dõi trước tiên.

UACM tự mô tả mình là bị động trước các tiến trình bên ngoài. Nhưng ngay cả khi câu chuyện pháp lý không do họ quyết, vẫn có những việc họ kiểm soát được: công bố tình trạng thủ tục cụ thể, đưa ra một lập trường chính thức từ ban giám hiệu, và đặt ra các mốc tiến độ phục hồi cơ sở vật chất có thể kiểm chứng. Trong quản trị khủng hoảng, việc giữ im lặng hiếm khi bảo vệ được ai — nó chỉ kéo dài khoảng thời gian tổn hại.

Có những tình huống không có đáp án đúng tuyệt đối, chỉ có người quyết định đủ dũng khí để nhận trách nhiệm. Câu chuyện UACM, suy cho cùng, không phải câu hỏi về tiền. Nó là câu hỏi về một hệ thống để mặc thời gian trôi qua trong khi mọi thứ đáng lẽ phải đứng lên lại không thể đứng lên. Và với bất kỳ tổ chức nào — dù là trường đại học hay một đội bóng — điều đáng sợ nhất không phải là thua một trận, mà là không biết bao giờ trận tiếp theo mới được bắt đầu.