Bơi lội Việt Nam và bản phân tích chỉ viết “N/A”: Khi chúng ta không đo, ta đã bơi mù

Tôi nhận một bản phân tích sâu về bơi lội. Cửa sổ kết quả duy nhất hiển thị ba chữ N/A. Chín hạng mục, ba mươi sáu biến số, không một cái tên. Tôi cứ ngỡ hệ thống vừa cài nhầm phần mềm, nhưng chú thích cuối trang khiến tôi phải đọc lại: “Không có thông tin để đánh giá, không thể suy đoán.” Đêm đó tôi nằm nhìn trần nhà rất lâu. Tôi không buồn vì kết quả trống rỗng. Tôi buồn vì khoảng trống này quen thuộc đến mức dễ dàng bị xem là chuyện thường.

Người hâm mộ Việt Nam từng quen với hình ảnh Nguyễn Thị Ánh Viên chạm đích trong tiếng hò reo. Kế đến là Nguyễn Huy Hoàng, chàng trai sinh ra ở Quảng Bình, bơi những vòng dài với sải tay rộng, mang về hy vọng mới. Có một cảm giác tiến bộ rất thật. Thế nhưng mỗi lần về nước, tôi tìm một tệp dữ liệu kỹ thuật gọn gàng kiểu Nhật Bản, tôi đều nhận về những cái lắc đầu nhẹ. Ở SEA Games, chúng ta nhìn thấy huy chương. Ở ASIAD và Olympic, thành tích không còn là phép màu, nhưng những câu hỏi vì sao nhanh hơn, nhanh ở khâu nào, chậm ở cú lặn nào, vẫn lơ lửng giữa không trung.

Giới chuyên môn Việt Nam có những huấn luyện viên tận tâm, những nhà tuyển trạch thông minh, nhưng cơ sở hạ tầng dữ liệu là một bể cạn. Khi vận động viên chạm tường, người ta bấm đồng hồ. Khi họ trồi lên khỏi mặt nước, không ai lưu lại đường cong tốc độ theo từng 50 mét. Điều này không đơn thuần là một lỗ hổng nhỏ để vá. Khoảng trống dữ liệu đã thành bức tường chắn ngang mọi nỗ lực bơi bằng khoa học. Tôi dám chắc điều đó vì tôi đã ngồi ở hai bên bể bơi của hai nền thể thao rất khác nhau.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi hơn mười năm các đợt tập huấn bơi lội ở Nhật Bản và Việt Nam của tôi, tôi nhận ra một sự khác biệt lớn nhất không nằm ở số lượng bể đạt chuẩn mà nằm ở thói quen ghi chép. Ở Nhật, học sinh trung học đã quen với bảng đo nhịp thở trong 25 mét. Mỗi buổi tập có người quay phim dưới nước, ghép khung hình, so sánh độ trượt dài của cánh tay. Còn ở một số trung tâm Việt Nam, khi tôi hỏi xin băng hình, tôi chỉ nhận được bảng thành tích. Một tấm huy chương là kết quả, còn con đường đến nó là cả một hệ sinh thái thông tin.

Tôi vẫn nói với nhiều huấn luyện viên trẻ rằng tôi không đo tốc độ Mbappe bằng radar, tôi đo bằng nỗi sợ của hậu vệ. Với bơi lội, tôi không có đối thủ nào tạo ra nỗi sợ đủ lớn ở các buổi tập nội địa. Khi một tài năng trẻ chưa từng cảm nhận áp lực bám sát người bơi bên cạnh, sức bền tâm lý của họ không có cơ hội xuất hiện trong bất kỳ bảng số liệu nào. Trong một cuộc đua 100 mét tự do, phần quyết định thường nằm ở 15 mét lặn đầu tiên, ở cú xoay chân quanh vạch quay vòng và ở 5 mét cuối trước khi chạm tường. Bỏ qua ba mốc đó, đồng hồ thành tích chỉ là một lời khen mang tính khích lệ.

“Trận 0-0 có 47 chi tiết, nếu bạn đủ tĩnh để thấy.” Tôi vẫn luôn nói vậy. Một bảng phân tích N/A cũng có rất nhiều manh mối, nhưng nó buộc ta phải quay lại nhìn hệ thống trước khi nhìn vận động viên. Khi toàn bộ chín khối phân tích từ kỹ thuật đến quản trị rủi ro đều trống, đó không phải lỗi của người viết báo cáo. Đó là tiếng vọng của một nền thể thao chưa xem dữ liệu là một phần của huy chương.

Để một kình ngư thật sự tiến bộ, tôi không cần một cuộc tranh luận bàn tròn. Tôi cần bốn mốc thời gian: 15 mét lặn đầu, cú lặn sau quay vòng, thời gian giữa mỗi cữ bơi và tốc độ 5 mét cuối. Khi thiếu bốn mốc đó, không ai biết chiến thắng đến từ năng lực hay đến từ sự may mắn của dòng nước. Nếu có một chiếc điện thoại quay chậm đặt ở bên bể, chúng ta đã có thể ghi lại độ sâu lặn, góc rời bệ, nhịp đạp chân. Dữ liệu không đắt hơn bê tông khi nó trở thành thói quen hàng ngày.

Nhiều người bảo tôi rằng dữ liệu là thứ xa xỉ, rằng Việt Nam cần có bể đạt chuẩn trước rồi mới tính đến phòng máy. Tôi hiểu áp lực ngân sách, nhưng tôi lại thấy một chiều ngược lại. Một bể bơi cũ vẫn có thể dạy kỹ thuật tốt nếu người ta chịu quay phim, bấm giờ và ghi chú. Còn một trung tâm hiện đại không có nhà phân tích cũng chỉ biến thành nơi đếm thành tích. Chúng ta vẫn nói thể thao thành tích cao cần tiền, nhưng vòng luẩn quẩn thật sự nằm ở chỗ vận động viên không được nâng cấp vì thiếu số liệu, còn nhà quản lý không đầu tư vào số liệu vì cho rằng vận động viên chưa đủ đẳng cấp. Muốn phá vỡ vòng lặp, chỉ cần một cuốn sổ tay và một chiếc đồng hồ bấm giây.

Tôi nhớ có lần tôi ngồi xem một nhóm tuyển thủ trẻ bơi giáo án 400 mét. Họ hoàn thành rất tốt, nhưng không ai trong số họ biết mình lặn bao nhiêu mét sau cú quay đầu. Khi tôi hỏi vì sao không ai đo, phòng huấn luyện trả lời rằng họ chỉ cần nhìn bằng mắt cũng đủ biết vận động viên có mệt hay không. Tôi hiểu con mắt chuyên môn quan trọng, nhưng con mắt ấy sẽ sắc hơn nếu được hỗ trợ bằng những khoảnh khắc được đóng băng lại. Mỗi cú bơi là một câu hỏi, và những người làm thể thao giỏi nhất là những người mê tìm lời giải.

Tôi viết bài này không phải để đổ lỗi cho riêng bơi lội Việt Nam. Tôi viết vì tôi đã thấy cách một bản phân tích thiếu dữ liệu có thể trở thành một bản đồ điểm mù đầy giá trị. Nếu tất cả các mục đều N/A, hãy lật ngược nó lại và hỏi: chúng ta chưa có dữ liệu ở đâu? Chúng ta chưa ghi lại cái gì? Chúng ta đang che giấu điều gì bằng tấm huy chương quen thuộc?

Đừng ai đọc một trang N/A chỉ để thất vọng. Hãy đọc nó như một lời mời bước xuống nước. Cú ngã ở Toyota không phải điểm dừng, mà là vạch xuất phát của một cách kể chuyện khác. Một khoảng trống dữ liệu cũng có thể là vạch xuất phát. Tôi không viết để kết luận, tôi viết để mở ra những cánh cửa nhỏ trong đầu bạn. Lần tới, khi gặp một bảng trống, tôi hy vọng chúng ta không bỏ cuộc. Chúng ta sẽ cầm sổ tay, đứng bên bể và bắt đầu ghi lại từng chi tiết nhỏ nhất.