Coe Giữ Nguyên Án Cấm Nga Ở Budapest, Nhưng Cánh Cửa Đã Héo Mở

Trong căn phòng họp báo tầng hai của trung tâm thể thao ở Budapest, ngày thi đấu cuối cùng của Ultimate Championship, Sebastian Coe ngồi xuống sau bục phát biểu trước khi bất kỳ ai kịp đặt câu hỏi. Ông là người cuối cùng bước vào phòng. Ngoài kia, tiếng giày đinh còn vương lại trên đường chạy, tiếng còi kết thúc buổi thi đấu đã ngân xong từ mười lăm phút trước. Coe đặt hai tay lên bàn, nhìn vào khoảng trống giữa các phóng viên — không nhìn vào ai cụ thể — và nói câu đầu tiên của buổi tối: lập trường của Liên đoàn Điền kinh Thế giới về các vận động viên Nga và Belarus sẽ không thay đổi.

Ông nói câu đó với một nhịp thở đều, không nhấn giọng, không giơ tay. Phòng họp im đi trong khoảng ba giây. Đó là khoảng lặng mà tôi đã học được cách lắng nghe trong nhiều năm làm nghề: khoảng lặng trước khi ai đó nói điều khó nhất. Và khi Coe nói tiếp, điều khó nhất không phải là giữ nguyên án cấm — mà là thừa nhận rằng cần có một giải pháp. Hai câu này đặt cạnh nhau trong cùng một buổi họp báo, và cả hai đều đúng, và cả hai đều cần thiết. Nhưng chỉ một trong hai câu sẽ trở thành tiêu đề.

Tôi ngồi hàng ghế thứ tư từ trái. Tôi ghi lại thời điểm Coe nói "chúng tôi muốn một đội hình đầy đủ mọi người... thi đấu" — cụm từ mà sau này tôi sẽ phải lật lại nhiều lần. Tôi cũng ghi lại thời điểm ông không trả lời: khi được hỏi về chiến lược pháp lý, Coe chỉ cười và nói rằng các luật sư của ông sẽ không biết ơn nếu ông tiết lộ cách tiếp cận của họ với Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS). Đó là một câu trả lời được chuẩn bị từ trước. Nhưng nó cũng là một câu trả lời thành thật: ở Budapest, người ta không nói về những gì sẽ xảy ra ở Lausanne.

Bài toán đặt lên bàn Coe lúc đó không phải là một bài toán đường chạy. Đó là bài toán quản trị — loại bài toán mà kết quả không được đo bằng giây, mà bằng số biểu quyết trong một phòng họp khác, vào một ngày khác, ở một thành phố khác. Và trong loại bài toán như vậy, Budapest chỉ là một trạm dừng. Nhưng nó là trạm dừng được nhìn thấy nhiều nhất.

Bối cảnh: Một án cấm được xây trên hai tầng lịch sử

Để hiểu vì sao câu "lập trường sẽ không thay đổi" của Coe lại mang sức nặng đến vậy trong một ngày thi đấu cuối cùng của một giải đấu mới, cần quay lại thời điểm trước đó nhiều năm. Liên đoàn Điền kinh Nga (RusAF) bị đình chỉ tạm thời từ năm 2026 sau bê bối doping do nhà nước hậu thuẫn — một trong những vụ bê bối lớn nhất lịch sử thể thao thế giới. Từ đó đến nay, điền kinh Nga tồn tại trong trạng thái lơ lửng: không bị khai trừ hoàn toàn, nhưng cũng không được trở lại đầy đủ. Cơ chế "vận động viên trung lập" (Authorised Neutral Athlete — ANA) từng được thiết kế cho giai đoạn này, nhưng nó chưa bao giờ là một cánh cửa dễ mở.

Đến năm 2026, sau khi xung đột ở Ukraine bắt đầu, Liên đoàn Điền kinh Thế giới áp thêm một lớp cấm toàn diện đối với các vận động viên Nga và Belarus. Đây là lớp cấm thứ hai, độc lập với lớp cấm doping. Hai lớp cấm này được Coe gộp lại trong cùng một khung diễn ngôn: "đây không phải là chuyện chính trị hay hộ chiếu. Đó là chuyện toàn vẹn của thi đấu." Một câu nói gọn, đúng về mặt tu từ, và có sức chịu đựng cao về mặt pháp lý. Bởi vì khi bạn gộp một án cấm chính trị vào khung "toàn vẹn thi đấu", bạn biến một quyết định địa chính trị thành một quyết định kỹ thuật. Và quyết định kỹ thuật thì khó bị lật hơn quyết định chính trị.

Điều quan trọng cần tách bạch ở đây: trong bài toán này, không có một vận động viên Nga hay Belarus nào được nêu tên cụ thể. Đối tượng bị cấm là liên đoàn, không phải cá nhân trong từng trường hợp. Đây là một chi tiết nhỏ nhưng có tính quyết định đối với bất kỳ ai theo dõi lộ trình tái nhập của điền kinh Nga. Nếu cuộc chiến là về tư cách liên đoàn, thì kết quả cuối cùng sẽ được quyết định trong phòng xử án, không phải trên đường chạy. Và nếu kết quả được quyết định trong phòng xử án, thì thời gian sẽ được đo bằng tháng và năm, không phải bằng giây.

Tôi từng nói chuyện với một huấn luyện viên nhảy cao ở miền Bắc Việt Nam — người từng dẫn một học trò nữ sang tập huấn ở một giải mở rộng tại châu Âu vào năm 2026. Ông kể rằng trong một buổi họp kỹ thuật trước giải, một quan chức điền kinh quốc tế nói với ông bằng tiếng Anh rằng điền kinh đang bước vào giai đoạn "quản trị khó khăn nhất kể từ sau chiến tranh lạnh." Ông không hiểu hết câu đó lúc nghe. Ba năm sau, khi đọc tin về các cuộc họp của hội đồng Liên đoàn Điền kinh Thế giới, ông mới hiểu. Ông nói với tôi: "Hóa ra họ đã nói trước với chúng tôi."

Đó là bối cảnh mà Budapest xuất hiện. Không phải như một sân khấu thể thao thuần túy, mà như một điểm neo cho một cuộc tranh chấp đã kéo dài gần một thập kỷ và có nguy cơ kéo dài thêm.

Lõi phân tích: Bốn tầng cấu trúc của cuộc tranh chấp

Để đọc tình huống này một cách nghiêm túc, cần tách nó thành bốn tầng độc lập nhưng chồng lên nhau. Tầng thứ nhất là tầng pháp lý — trực tiếp, đang chạy, có ngày giờ cụ thể, và mang tính ràng buộc. Tầng thứ hai là tầng thể chế — về ai ngồi trong phòng ra quyết định. Tầng thứ ba là tầng kỹ thuật — về việc cơ chế vận động viên trung lập có hoạt động được hay không. Và tầng thứ tư là tầng thương mại — về việc các giải đấu mới có chịu được một sân chơi thiếu vận động viên hay không.

Bốn tầng này không được xử lý cùng lúc. Chúng được xử lý theo thứ tự, và thứ tự đó quan trọng.

Tầng pháp lý: Tiến trình ở Lausanne

Cuộc tranh chấp hiện tại được đẩy lên Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS) — cơ quan trọng tài cao nhất của thể thao thế giới, đặt tại Lausanne, Thụy Sĩ. Đây không phải là một tiến trình mới. Liên đoàn Điền kinh Nga đã đệ đơn ban đầu vào tháng Bảy, sau đó đệ đơn kháng cáo mới vào khoảng tháng Tám. Phiên điều trần được dự kiến trong "những tháng tới" — một cụm từ đã trở thành ngôn ngữ chính thức của thể thao quản trị, và như mọi ngôn ngữ chính thức, nó mơ hồ đủ để không cam kết điều gì cụ thể.

Điều đáng chú ý là Coe hoàn toàn né tránh việc tiết lộ chiến lược pháp lý. Câu trả lời của ông — "các luật sư của chúng tôi sẽ không biết ơn nếu tôi tiết lộ cách tiếp cận" — là câu trả lời của một người đang ở giữa một vụ kiện đang hoạt động, và người đó biết rằng bất kỳ phát ngôn nào ngoài văn bản nộp lên tòa đều có thể bị sử dụng chống lại mình. Đây là hành vi chuẩn mực của một bị đơn trong một vụ trọng tài. Nhưng nó cũng có nghĩa là bất kỳ ai muốn mô hình hóa kết quả cuối cùng của cuộc tranh chấp này đều thiếu dữ liệu đầu vào. Chúng ta đang đoán. Và chúng ta đang đoán trong một vụ việc mà các bên liên quan đều có động cơ không tiết lộ.

Nếu CAS ra phán quyết chống lại Liên đoàn Điền kinh Thế giới, hệ quả cấu trúc gần như chắc chắn sẽ không phải là sự tái nhập đầy đủ của điền kinh Nga — mà là việc Liên đoàn Điền kinh Thế giới buộc phải thiết kế một cơ chế vận động viên trung lập, đồng dạng với cơ chế mà Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) đã dựng. Đây là điểm dự báo quan trọng nhất của toàn bộ cuộc tranh chấp: án cấm toàn diện, nếu bị lật, sẽ bị lật bằng một cơ chế, chứ không bằng một sắc lệnh.

Nếu CAS giữ nguyên án cấm nhưng áp thêm các yêu cầu về tiến trình — chẳng hạn yêu cầu định nghĩa một quy trình xem xét cụ thể hoặc một khung thời gian rõ ràng — thì án cấm vẫn tồn tại về bản chất, chỉ được bao bọc bằng nhiều giấy tờ hơn. Đây là kịch bản trung gian, và theo kinh nghiệm theo dõi các vụ việc quản trị ở cấp độ liên đoàn quốc tế, đây cũng là kịch bản có xác suất cao nhất. Các tòa trọng tài thể thao thường tránh những phán quyết mang tính thay đổi chính sách lớn. Họ thích những phán quyết mang tính kỹ thuật, vì chúng dễ thực thi hơn và ít tạo ra tiền lệ chính trị hơn.

Nếu CAS bác đơn kháng cáo hoàn toàn, án cấm hiện tại được củng cố, và khung diễn ngôn "toàn vẹn, không phải chính trị" mà Coe đã dựng sẽ được tòa án xác nhận về mặt hình thức. Đây là kịch bản tốt nhất cho Liên đoàn Điền kinh Thế giới, và nó cũng là kịch bản mà Liên đoàn Điền kinh Nga có động cơ cao nhất để ngăn chặn — nghĩa là họ sẽ phải xây dựng một lập luận pháp lý rất chắc.

Tầng thể chế: Ai ngồi trong phòng ra quyết định

Một điểm ít được báo chí khai thác nhưng có ý nghĩa cấu trúc lớn: Liên đoàn Điền kinh Nga không chỉ phàn nàn về việc vận động viên của họ không được thi đấu. Họ phàn nàn về việc họ không được tham gia vào các quy trình ra quyết định của Liên đoàn Điền kinh Thế giới. Đây là một khiếu nại về đại diện thể chế, không phải về quyền thi đấu. Và nó quan trọng hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Trong bất kỳ tổ chức quốc tế nào, quyền biểu quyết là tài sản chính trị quan trọng nhất. Khi một liên đoàn quốc gia bị loại khỏi phòng họp — dù chỉ tạm thời — họ mất khả năng ảnh hưởng đến các quyết định về chính họ. Điều này tạo ra một vòng lặp logic: họ bị loại vì không đáp ứng tiêu chuẩn, nhưng để đáp ứng tiêu chuẩn, họ cần được tham gia vào quá trình định nghĩa tiêu chuẩn. Vòng lặp này tự nó đã là một cấu trúc quyền lực, và nó khó bị phá vỡ từ bên trong.

Tôi nhớ một lần phỏng vấn một cựu quan chức điền kinh Đông Nam Á — người từng giữ một vị trí trong một ủy ban kỹ thuật khu vực — về cảm giác ngồi trong phòng họp mà không có quyền bỏ phiếu. Ông nói: "Bạn nghe tất cả. Bạn hiểu tất cả. Nhưng bạn không có tay." Cụm từ "không có tay" đó đã đi theo tôi rất lâu. Nó mô tả chính xác trạng thái của một liên đoàn bị loại khỏi quy trình ra quyết định. Họ có tai, có mắt, có tiếng nói, nhưng không có tay.

Ở tầng này, cuộc tranh chấp không thể được giải quyết bằng một phán quyết đơn lẻ. Nó cần một cơ chế tái nhập thể chế từng bước — một lộ trình trong đó quyền được khôi phục dần dần theo tiêu chí. Loại cơ chế này hiếm khi được công khai xây dựng. Nó thường được hình thành ngầm trong các cuộc thương lượng kín, và chỉ được công bố khi đã đủ chín. Đó là lý do vì sao phần lớn tiến trình thật của cuộc tranh chấp này đang diễn ra ngoài tầm nhìn của báo chí.

Tầng kỹ thuật: Cơ chế trung lập và bài học Valieva

Trục kỹ thuật của cuộc tranh chấp nằm ở một câu hỏi duy nhất: một cơ chế vận động viên trung lập có hoạt động được trong môn điền kinh hay không?

Câu trả lời thực nghiệm đã có từ một môn khác. Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) đã xây dựng một cơ chế vận động viên trung lập cho các vận động viên Nga và Belarus, cho phép họ thi đấu dưới danh nghĩa trung lập khi đáp ứng các tiêu chí cụ thể. Đây là một cơ chế đã vận hành, có văn bản, có quy trình. Nhưng nó cũng là một cơ chế đã bị thu hồi đối với một số trường hợp cụ thể — và trường hợp được nhắc đến nhiều nhất là Kamila Valieva, vận động viên trượt băng nghệ thuật Nga có tư cách trung lập đã bị thu hồi.

Điều này tạo ra một tình huống phân tích hai mặt, và cả hai mặt đều cực kỳ quan trọng.

Mặt thứ nhất: cơ chế trung lập chứng minh rằng về mặt kỹ thuật, một cánh cửa hẹp hoàn toàn có thể được xây dựng. Các tiêu chí có thể được định nghĩa, quy trình xét duyệt có thể được vận hành, và hồ sơ có thể được đánh giá từng trường hợp. Nếu ISU làm được, Liên đoàn Điền kinh Thế giới cũng có thể làm được. Lập luận "không thể xây dựng cơ chế" không đứng vững trước ví dụ thực tế.

Mặt thứ hai: cơ chế trung lập không phải là một lá chắn vĩnh viễn. Nó có thể bị thu hồi. Trường hợp Valieva cho thấy một vận động viên có thể mất tư cách trung lập ngay cả sau khi đã được chấp thuận. Điều này có nghĩa là tư cách trung lập không đồng nghĩa với việc được bảo vệ vĩnh viễn — nó là một trạng thái có điều kiện, có thể bị đánh giá lại bất cứ lúc nào, dựa trên các tiêu chí có thể thay đổi.

Hai mặt này cộng lại tạo thành một nghịch lý không dễ giải: cơ chế trung lập là khả thi về mặt kỹ thuật, nhưng nó không giải quyết được vấn đề niềm tin. Và điền kinh, sau một thập kỷ bê bối doping do nhà nước hậu thuẫn, là môn thể thao có mức độ nghi ngờ nội bộ cao nhất trong tất cả các môn Olympic.

Ở điểm này, tôi cần nói rõ một giới hạn của dữ liệu: trong tài liệu gốc không có bất kỳ trích dẫn cụ thể nào về quy tắc chống doping, thống kê kiểm tra, hồ sơ sinh học vận động viên (ABP), hay yếu tố khác biệt giới tính (DSD). Bất kỳ tuyên bố nào về tình trạng doping chính xác của các vận động viên Nga hiện tại đều không được hỗ trợ bởi dữ liệu có sẵn. Vì vậy, ở đây tôi chỉ phân tích cấu trúc thể chế, không suy đoán về cá nhân.

Tầng thương mại: Ultimate Championship và mâu thuẫn chưa được gọi tên

Budapest là nơi diễn ra Ultimate Championship lần đầu tiên — một sản phẩm thi đấu mới của Liên đoàn Điền kinh Thế giới. Sự trùng hợp này có ý nghĩa phân tích lớn hơn vẻ ngoài của nó.

Một mặt, Liên đoàn Điền kinh Thế giới đang mở rộng sản phẩm thi đấu của mình. Họ đang xây dựng một giải đấu mới, tìm kiếm thị trường mới, tìm kiếm khán giả mới, tìm kiếm doanh thu mới. Mặt khác, họ đang duy trì một lệnh cấm loại trừ một quốc gia có truyền thống điền kinh mạnh và có thị trường thể thao lớn.

Hai động thái này không mâu thuẫn về mặt đạo đức, nhưng chúng mâu thuẫn về mặt cấu trúc. Một sản phẩm thi đấu toàn cầu được thiết kế để thu hút thị trường toàn cầu, nhưng nó hoạt động trong một khuôn khổ loại trừ một phần thị trường toàn cầu đó. Trong ngắn hạn, sự căng thẳng này bị che khuất bởi các yếu tố khác — chất lượng thi đấu, sự hiện diện của các ngôi sao, sự quan tâm của khán giả. Trong dài hạn, sự căng thẳng này sẽ trồi lên bề mặt, và cách nó trồi lên sẽ phụ thuộc vào kết quả của vụ CAS.

Nếu CAS buộc mở một cơ chế trung lập, Liên đoàn Điền kinh Thế giới có thể sẽ phải chấp nhận nó như một phần của sản phẩm mới: một giải đấu toàn cầu với một số vận động viên thi đấu dưới danh nghĩa trung lập. Đây không phải là điều Liên đoàn muốn, nhưng nó là điều Liên đoàn có thể chấp nhận nếu tòa án yêu cầu. Nếu CAS giữ nguyên án cấm, sự căng thẳng giữa sản phẩm toàn cầu và chính sách loại trừ sẽ tiếp tục, và có thể tăng dần theo thời gian khi các giải đấu mới mở rộng sang các thị trường mới.

Một chi tiết đáng chú ý: bối cảnh Budapest không được sử dụng để tấn công các vận động viên Nga. Nó được sử dụng để tái khẳng định lập trường trong một khung diễn ngôn tích cực — trong ngày cuối cùng của một giải đấu mới, khi sự chú ý của truyền thông đang ở mức cao nhất. Đây là một lựa chọn chiến lược: đặt thông điệp cứng rắn vào thời điểm có độ phủ sóng cao nhất, thay vì chôn nó trong một thông cáo hành chính. Coe biết điều này. Ông đã làm nghề này đủ lâu để biết khi nào nên nói.

Cấu trúc đối lập: Hai khối quản trị trên cùng một sân chơi

Để định vị cuộc tranh chấp này trong bối cảnh rộng hơn, cần nhìn vào cấu trúc đối lập giữa hai khối quản trị thể thao toàn cầu.

Khối thứ nhất là khối loại trừ toàn diện — đứng đầu là Liên đoàn Điền kinh Thế giới. Chính sách của khối này là một lệnh cấm toàn diện đối với các vận động viên Nga và Belarus, không có cơ chế trung lập ở cấp độ điền kinh. Đây là lập trường cứng rắn nhất trong tất cả các liên đoàn thể thao Olympic lớn.

Khối thứ hai là khối trung lập có chọn lọc — đại diện tiêu biểu là Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU). Chính sách của khối này là một cơ chế trung lập có điều kiện, cho phép vận động viên thi đấu dưới danh nghĩa trung lập khi đáp ứng tiêu chí, nhưng có thể thu hồi tư cách trung lập nếu tiêu chí bị vi phạm hoặc nếu hoàn cảnh thay đổi.

Giữa hai khối này là một phổ các lập trường trung gian, và đa số các liên đoàn quốc tế đang dần dịch chuyển về phía khối thứ hai — khối trung lập có chọn lọc. Điều này tạo ra một tình huống mà Liên đoàn Điền kinh Thế giới đang ngày càng cô lập về mặt chuẩn mực. Không phải cô lập về mặt quyền lực — Liên đoàn vẫn là một trong những liên đoàn quyền lực nhất trong thể thao Olympic. Nhưng cô lập về mặt chuẩn mực: khi nhiều liên đoàn khác chuyển sang mô hình trung lập có chọn lọc, lập trường cứng rắn của điền kinh trở thành ngoại lệ thay vì chuẩn mực.

Và trong thể thao quản trị, việc trở thành ngoại lệ có một cái giá. Không phải cái giá pháp lý — cái giá chuẩn mực. Khi bạn là chuẩn mực, các liên đoàn khác học từ bạn. Khi bạn là ngoại lệ, các liên đoàn khác không cần học từ bạn, và họ có thể sử dụng sự khác biệt của bạn như một lập luận để biện minh cho chính sách của họ. Đây là một quá trình chậm, nhưng nó là một quá trình có hướng.

Điều đáng chú ý là Coe không phủ nhận sự khác biệt này. Ông nói rằng Liên đoàn Điền kinh Thế giới có "một trong những lập trường cứng rắn nhất của bất kỳ liên đoàn quốc tế nào" — một tuyên bố chính xác về mặt sự kiện, và cũng là một tuyên bố tự nhận thức về vị trí cô lập. Ông không tìm cách che giấu sự khác biệt. Ông chỉ đơn giản là đặt nó vào một khung tích cực: cứng rắn là một đức tính, chứ không phải một sự lệch chuẩn. Đây là một cách khung hóa thông minh, nhưng nó không giải quyết được vấn đề cấu trúc cơ bản: sự khác biệt giữa các liên đoàn tạo ra sự bất bình đẳng về cơ hội thi đấu giữa các vận động viên, và bất bình đẳng đó là một vấn đề công bằng.

Đọc các khoảng lặng trong diễn ngôn của Coe

Điều làm cho buổi họp báo ở Budapest trở nên đáng chú ý không phải là những gì Coe nói, mà là cách ông nói hai điều có vẻ mâu thuẫn trong cùng một hơi.

Điều thứ nhất: "lập trường của chúng tôi sẽ không thay đổi." Đây là một tuyên bố dứt khoát, không có điều kiện, không có dấu chấm lửng.

Điều thứ hai: "mục tiêu tổng thể của chúng tôi là có một đội hình đầy đủ mọi người... thi đấu." Đây là một tuyên bố có điều kiện, hướng về tương lai, với một dấu chấm lửng ở cuối.

Hai câu này được đặt cạnh nhau không phải là một sự mâu thuẫn vô tình. Đây là một cấu trúc diễn ngôn có chủ đích, và cấu trúc đó nhằm phục vụ một mục tiêu cụ thể: giữ được cả hai phe trong cùng một khán đài.

Phe thứ nhất là phe ủng hộ án cấm — những người tin rằng thể thao phải có lập trường đạo đức rõ ràng, và rằng việc loại trừ một quốc gia vi phạm các chuẩn mực quốc tế là một hành động cần thiết. Đối với phe này, câu "lập trường sẽ không thay đổi" là tín hiệu họ cần nghe.

Phe thứ hai là phe ủng hộ sự tái nhập — không nhất thiết là ủng hộ chính trị Nga, mà là ủng hộ nguyên tắc rằng vận động viên cá nhân không nên bị trừng phạt vì hành động của nhà nước. Đối với phe này, câu "mục tiêu tổng thể là một đội hình đầy đủ" là tín hiệu họ cần nghe.

Coe nhắm đến cả hai phe trong cùng một buổi nói chuyện. Đây là một kỹ thuật chính trị quen thuộc, và nó có một rủi ro quen thuộc: khi bạn nói với hai phe những điều khác nhau trong cùng một câu chuyện, bạn có nguy cơ không làm hài lòng ai. Nhưng Coe có lẽ đã tính đến rủi ro này. Ở vị trí của ông, một tuyên bố rõ ràng về hướng đi — dù theo hướng nào — sẽ tạo ra nhiều thiệt hại hơn một tuyên bố mơ hồ. Mơ hồ là một công cụ, không phải một sai lầm.

Nhưng ở đây, tôi cần phân biệt giữa mơ hồ chiến lược và mơ hồ trì hoãn. Mơ hồ chiến lược là khi một người nói mơ hồ vì họ đang duy trì không gian cho một quyết định chưa được đưa ra. Mơ hồ trì hoãn là khi một người nói mơ hồ vì họ không muốn đối mặt với một quyết định khó khăn. Từ bên ngoài, hai loại mơ hồ này trông giống nhau. Nhưng chỉ một trong hai là một công cụ quản trị hợp lý.

Tôi nghĩ Coe đang ở phía mơ hồ chiến lược, dựa trên một chi tiết nhỏ: ông không ngừng nhấn mạnh tính toàn vẹn của thi đấu như một khung lý thuyết cho lập trường của mình. Một người đang trì hoãn sẽ không xây dựng một khung lý thuyết. Họ sẽ chỉ lặp lại quyết định hiện tại. Coe đang xây một khung, và một khung có thể chứa được nhiều quyết định khác nhau — kể cả những quyết định khác với quyết định hiện tại.

Đó là khoảng lặng thật sự trong buổi họp báo ở Budapest. Không phải khoảng lặng giữa các câu. Mà là khoảng lặng bên trong khung lý thuyết: một khung được xây đủ rộng để có thể mở về tương lai mà không cần phải phá bỏ hiện tại.

Chiến lược pháp lý đa môn của Nga và tầng nhà nước

Một góc nhìn quan trọng xuất hiện từ bên phía Nga, và nó không nằm trong lĩnh vực điền kinh.

Bộ trưởng Thể thao Nga, Mikhail Degtyarev, xuất hiện trên truyền thông nhà nước — cụ thể qua hãng tin TASS — và tuyên bố rằng tất cả các vận động viên trượt băng nghệ thuật bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Đây là một chi tiết dễ bị bỏ qua, nhưng nó tiết lộ một điều lớn: Nga đang theo đuổi một chiến dịch pháp lý đa môn, không phải một vụ kiện riêng lẻ trong môn điền kinh.

Cách tiếp cận đa môn thay đổi bản chất của cuộc tranh chấp. Nếu Nga chỉ theo đuổi một vụ kiện trong môn điền kinh, đây là một tranh chấp giữa một liên đoàn quốc gia và một liên đoàn quốc tế. Nếu Nga theo đuổi nhiều vụ kiện ở nhiều môn khác nhau, đây là một chiến lược nhà nước nhằm định hình lại cách thể thao quốc tế xử lý các lệnh cấm quốc gia. Sự khác biệt này không chỉ là mức độ — nó là loại.

Một chiến lược đa môn có nghĩa là một thắng lợi ở bất kỳ môn nào cũng tạo ra tiền lệ cho các môn khác. Và một thất bại ở bất kỳ môn nào cũng có thể bị sử dụng để chống lại các môn khác. Đây là một chiến lược có rủi ro cao và lợi nhuận cao: nó tập trung hóa các nguồn lực pháp lý, nhưng nó cũng tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các vụ kiện. Nếu vụ trượt băng thất bại, vụ điền kinh có thể yếu đi vì các tiền lệ xấu.

Sự xuất hiện của Degtyarev cũng cho thấy tầng nhà nước trong cuộc tranh chấp này. Đây không phải là một câu chuyện về các liên đoàn quốc gia đơn thuần. Đây là một câu chuyện về một nhà nước đang sử dụng thể thao như một kênh ngoại giao pháp lý. Và khi nhà nước tham gia, các động lực phân tích thay đổi: các yếu tố chính trị, kinh tế và ngoại giao bắt đầu đan xen với các yếu tố thể thao, và việc tách bạch chúng trở nên khó khăn hơn nhiều.

Tôi từng nghe một cựu vận động viên điền kinh Việt Nam nói rằng trong thể thao quốc tế, "mọi quyết định đều có hai tầng: tầng đường chạy và tầng phòng họp." Ông nói câu đó cách đây nhiều năm, trong một buổi cà phê ở Hải Phòng, khi đang xem lại một trận đấu cũ trên màn hình điện thoại. Lúc đó tôi chưa hiểu hết câu đó. Bây giờ tôi hiểu: tầng đường chạy là nơi kết quả được tạo ra, còn tầng phòng họp là nơi kết quả được quyết định. Và trong trường hợp của Nga, tầng phòng họp đang ở Lausanne.

Khoảng lặng của những vận động viên không được gọi tên

Trong toàn bộ câu chuyện này, có một nhóm người hầu như không xuất hiện: các vận động viên Nga và Belarus.

Họ không được gọi tên. Họ không được phỏng vấn. Họ không được đếm. Họ tồn tại trong câu chuyện này như một phạm trù trừu tượng — "các vận động viên Nga và Belarus" — chứ không phải như những con người cụ thể đang tập luyện mỗi sáng, đang chuẩn bị cho các giải đấu không chắc họ có được tham dự, đang sống trong trạng thái chờ đợi không có ngày kết thúc.

Đây là khoảng lặng lớn nhất của toàn bộ cuộc tranh chấp. Không phải khoảng lặng của Coe, mà là khoảng lặng của những người không có bục phát biểu. Trong các cuộc tranh chấp quản trị thể thao, các vận động viên thường bị đối xử như các đối tượng của chính sách, không phải như các chủ thể của câu chuyện. Họ là những người chịu hậu quả của các quyết định được đưa ra bởi những người có quyền ra quyết định, nhưng họ không có mặt trong phòng nơi các quyết định được đưa ra.

Tôi nghĩ về một vận động viên cử tạ nữ Việt Nam mà tôi từng theo dõi ở Olympic Tokyo 2026. Cô thất bại ở lần đẩy cuối cùng, nhưng đạt mức cá nhân tốt nhất. Trong phòng thay đồ sau đó, tôi thấy cô khóc rồi cười nhìn vào kỷ lục của chính mình. Khoảnh khắc đó — khoảnh khắc cô ở một mình với thành tích của mình, không có huy chương, không có khán giả, không có máy quay — là khoảnh khắc thật nhất của toàn bộ kỳ Olympic đó. Cô ấy không cần tấm huy chương để chứng minh mình đã thắng.

Các vận động viên Nga và Belarus đang ở trong một khoảnh khắc tương tự, nhưng ở một quy mô khác. Họ đang ở một mình với sự nghiệp của mình, không có giải đấu, không có đối thủ, không có ngày thi đấu. Và không ai đang ghi lại khoảnh khắc đó. Không ai đang viết về những buổi tập sáng không có mục tiêu, những chuyến bay không có điểm đến, những tấm huy chương trong tủ không có ngày thi đấu tiếp theo.

Tôi viết tiểu sử vận động viên nữ, nhưng thực ra tôi đang lưu giữ những trận đấu mà không ai ghi bàn. Và trong câu chuyện này, những trận đấu không ai ghi bàn đang diễn ra mỗi ngày, ở những đường chạy không có khán giả, ở những phòng tập không có máy quay. Đó là khoảng lặng mà tôi cố gắng nghe, kể cả khi không có ai yêu cầu tôi nghe.

Góc nhìn phản trực giác: Giả định "trung lập = sạch" đang lung lay

Đến đây, tôi cần đảo ngược một giả định phổ biến trong cuộc tranh luận này.

Giả định phổ biến là: nếu một vận động viên thi đấu dưới danh nghĩa trung lập, họ đã chứng minh được sự trong sạch của mình. Tư cách trung lập được đối xử như một loại giấy chứng nhận đạo đức — một dấu hiệu cho thấy vận động viên đã tách mình khỏi các vấn đề của quốc gia và đang thi đấu một cách công bằng.

Trường hợp Valieva phá vỡ giả định này. Tư cách trung lập của cô đã bị thu hồi. Điều đó có nghĩa là tư cách trung lập không phải là một trạng thái vĩnh viễn — nó là một trạng thái có điều kiện, có thể bị đánh giá lại, có thể bị thu hồi. Và nếu nó có thể bị thu hồi, thì nó không phải là một giấy chứng nhận đạo đức. Nó là một thỏa thuận hành chính có thể bị chấm dứt.

Đây là một sự thật bất tiện cho cả hai phe. Đối với phe ủng hộ tái nhập, nó có nghĩa là cơ chế trung lập không giải quyết được vấn đề niềm tin — nó chỉ chuyển vấn đề niềm tin từ cấp quốc gia sang cấp cá nhân, và ở cấp cá nhân, việc đánh giá cũng khó khăn không kém. Đối với phe ủng hộ án cấm, nó có nghĩa là cơ chế trung lập có thể bị lạm dụng — một vận động viên có thể được chấp thuận trung lập, thi đấu, và sau đó bị phát hiện vi phạm, tạo ra một vết nhơ mới cho toàn bộ hệ thống.

Nhưng có một góc nhìn thứ ba, và tôi nghĩ đây là góc nhìn đúng nhất: việc tư cách trung lập có thể bị thu hồi không phải là một điểm yếu của cơ chế trung lập — nó là một điểm mạnh. Một cơ chế không thể thu hồi là một cơ chế không thể sửa sai. Một cơ chế có thể thu hồi là một cơ chế có thể thích ứng, có thể đánh giá lại, có thể điều chỉnh khi có thông tin mới. Sự linh hoạt không phải là sự yếu đuối. Trong quản trị thể thao, khả năng sửa sai là một tài sản, không phải một khiếm khuyết.

Vấn đề thật sự không phải là liệu cơ chế trung lập có hoàn hảo hay không. Vấn đề thật sự là liệu cơ chế trung lập có tốt hơn việc không có cơ chế trung lập hay không. Và câu trả lời cho câu hỏi đó phụ thuộc vào giá trị nào bạn đặt lên trên: giá trị của sự công bằng tuyệt đối, hay giá trị của sự tham gia tối đa. Đây không phải là một câu hỏi kỹ thuật. Đây là một câu hỏi đạo đức, và không có câu trả lời duy nhất đúng cho tất cả mọi người.

Ở điểm này, tôi muốn nêu một quan sát từ kinh nghiệm theo dõi các cuộc tranh chấp quản trị thể thao trong khu vực Đông Nam Á. Trong các cuộc tranh chấp nhỏ hơn — về tư cách dự giải, về tiêu chuẩn kỹ thuật, về quy trình xét duyệt — tôi đã quan sát thấy một mô thức lặp lại: các bên thường tranh luận về các tiêu chí kỹ thuật khi cuộc tranh chấp thật sự là về quyền lực. Các tiêu chí là bề mặt. Quyền lực là chiều sâu. Và các cuộc tranh luận về tiêu chí thường được thiết kế để trì hoãn cuộc tranh luận về quyền lực.

Trong trường hợp này, cuộc tranh luận về cơ chế trung lập là một cuộc tranh luận về tiêu chí. Cuộc tranh luận thật sự — về ai có quyền quyết định ai được thi đấu — vẫn chưa được đưa lên bàn. Và nó sẽ không được đưa lên bàn cho đến khi vụ CAS kết thúc.

Rủi ro đối xứng của một tiền lệ Valieva

Có một khía cạnh khác của trường hợp Valieva mà tôi muốn phân tích riêng, vì nó có ý nghĩa tiền lệ lớn.

Việc thu hồi tư cách trung lập của Valieva tạo ra một tiền lệ hai chiều. Nó có thể được sử dụng bởi cả hai phe để biện minh cho lập trường của họ, và cả hai cách sử dụng đều có cơ sở.

Phe ủng hộ án cấm có thể nói: hãy nhìn vào trường hợp Valieva. Tư cách trung lập không bảo vệ được gì. Chúng ta đã cho một vận động viên trung lập thi đấu, và sau đó tư cách đó bị thu hồi. Điều này chứng minh rằng cơ chế trung lập là một ảo tưởng — nó không ngăn được các vấn đề, nó chỉ trì hoãn việc phát hiện chúng. Và trong một môn thể thao đã bị tổn hại nghiêm trọng về mặt niềm tin như điền kinh, việc trì hoãn phát hiện là một rủi ro không thể chấp nhận.

Phe ủng hộ tái nhập có thể nói: hãy nhìn vào trường hợp Valieva. Tư cách trung lập có thể bị thu hồi khi có vấn đề. Điều này chứng minh rằng cơ chế trung lập có thể tự điều chỉnh — nó không phải là một cánh cửa mở vĩnh viễn, mà là một cánh cửa có thể đóng lại khi cần. Đây là một cơ chế có trách nhiệm, không phải một cơ chế dễ dãi. Và trong một môn thể thao đã bị tổn hại nghiêm trọng về mặt niềm tin như điền kinh, việc có một cơ chế có thể thu hồi là một biện pháp bảo vệ, không phải một rủi ro.

Cả hai lập luận đều hợp lý. Cả hai đều có cơ sở từ cùng một dữ kiện. Và sự kiện cả hai đều hợp lý là điều làm cho tiền lệ Valieva trở thành một tài sản quản trị phức tạp — nó không nghiêng về phe nào. Nó chỉ cung cấp đạn cho cả hai phe.

Trong phân tích dài hạn, điều quan trọng không phải là phe nào đang sử dụng tiền lệ Valieva hiệu quả hơn ở thời điểm hiện tại. Điều quan trọng là tiền lệ Valieva có khả năng được sử dụng như thế nào trong các cuộc tranh chấp tương lai. Nếu một vận động viên Nga trong một môn thể thao khác được chấp thuận trung lập và sau đó bị thu hồi, tiền lệ Valieva sẽ được củng cố. Nếu một vận động viên Nga trong một môn thể thao khác được chấp thuận trung lập và duy trì được tư cách đó qua một chu kỳ Olympic đầy đủ, tiền lệ Valieva sẽ bị suy yếu như một ngoại lệ thay vì một quy tắc.

Đây là lý do vì sao tôi theo dõi các diễn biến trong các môn thể thao khác có liên quan đến Nga. Chúng không chỉ là các câu chuyện riêng lẻ. Chúng là các mảnh ghép của một tiền lệ đang được xây dựng, và tiền lệ đó sẽ quyết định cách thể thao quốc tế xử lý các cuộc khủng hoảng tương tự trong nhiều năm tới.

Yếu tố thời gian và sự lệch pha với lịch thi đấu

Một yếu tố kỹ thuật quan trọng trong cuộc tranh chấp này là sự lệch pha giữa thời gian pháp lý và thời gian thể thao.

Thời gian pháp lý được đo bằng tháng và năm. Một vụ việc ở CAS có thể mất nhiều tháng từ khi đệ đơn đến khi có phán quyết, và có thể mất thêm nhiều tháng nữa để các bên thực thi phán quyết. Trong một số trường hợp phức tạp, quá trình này có thể kéo dài hơn một chu kỳ Olympic.

Thời gian thể thao được đo bằng tuần và tháng. Một mùa giải thường niên kéo dài vài tháng. Một chu kỳ Olympic kéo dài bốn năm. Một vận động viên có khoảng mười đến mười lăm năm trong đỉnh cao sự nghiệp.

Sự lệch pha giữa hai loại thời gian này tạo ra một vấn đề cấu trúc: các vận động viên Nga và Belarus có thể mất nhiều năm trong đỉnh cao sự nghiệp chờ đợi một phán quyết pháp lý, và khi phán quyết được đưa ra, họ có thể đã quá tuổi thi đấu đỉnh cao. Đây là một hậu quả không thể đảo ngược, và nó không xuất hiện trong bất kỳ văn bản pháp lý nào.

Điều này cũng áp dụng cho các vận động viên ở các quốc gia khác đang bị ảnh hưởng gián tiếp. Trong một số trường hợp, các vận động viên không bị cấm đang hưởng lợi từ sự vắng mặt của các đối thủ Nga — ví dụ, các suất dự giải mở ra, các cơ hội huy chương tăng lên. Trong các trường hợp khác, chất lượng thi đấu giảm xuống vì thiếu đối thủ đỉnh cao, và các vận động viên không bị cấm phải thi đấu trong một sân chơi có chất lượng thấp hơn.

Đây là một thực tế ít được thảo luận trong các cuộc tranh luận về án cấm: sự vắng mặt của một nhóm vận động viên không chỉ ảnh hưởng đến nhóm đó. Nó ảnh hưởng đến toàn bộ hệ sinh thái thi đấu — chất lượng giải đấu, chất lượng đối đầu, chất lượng chuẩn bị của các đối thủ. Trong điền kinh, nơi các cuộc đối đầu trực tiếp thường quyết định thành tích, sự vắng mặt của một nhóm đối thủ đỉnh cao có thể làm giảm động lực phát triển của các vận động viên khác.

Trong kinh nghiệm theo dõi các giải đấu điền kinh ở Đông Nam Á, tôi đã quan sát thấy một hiện tượng tương tự ở quy mô nhỏ hơn. Khi một vận động viên đỉnh cao của một quốc gia vắng mặt trong một giải khu vực — vì chấn thương, vì án phạt, vì bất kỳ lý do gì — các vận động viên khác thường thi đấu với thành tích thấp hơn. Không phải vì họ yếu hơn, mà vì họ không có đối thủ đẩy họ đến giới hạn của mình. Sự vắng mặt có một hiệu ứng lan tỏa, và hiệu ứng đó thường không được đo lường.

Ở quy mô toàn cầu, và trong một cuộc tranh chấp kéo dài nhiều năm, hiệu ứng lan tỏa này có thể có ý nghĩa đáng kể đối với chất lượng của môn điền kinh. Đây không phải là một lập luận cho việc dỡ bỏ án cấm. Đây là một quan sát về hậu quả của một án cấm kéo dài — một loại hậu quả thường không xuất hiện trong các tuyên bố chính thức, nhưng có thể được cảm nhận trên đường chạy.

Takeaway: Sự thay đổi đang diễn ra, nhưng theo cách chậm hơn chúng ta muốn

Khi Coe nói rằng lập trường của Liên đoàn Điền kinh Thế giới sẽ không thay đổi, tôi tin ông. Vào thời điểm đó và ở Budapest, ông đang nói sự thật. Không có kế hoạch dỡ bỏ án cấm trong ngăn kéo của ông, và không có cơ chế trung lập nào đang được thiết kế trong các phòng họp kín.

Khi Coe nói rằng mục tiêu tổng thể là có một đội hình đầy đủ mọi người thi đấu, tôi cũng tin ông. Không phải vì tôi tin rằng ông sẽ đạt được mục tiêu đó trong nhiệm kỳ của mình, mà vì tôi tin rằng ông đang nói về một mục tiêu thật. Một mục tiêu có thể không đạt được trong một nhiệm kỳ vẫn là một mục tiêu thật.

Khoảng cách giữa hai tuyên bố này không phải là một mâu thuẫn. Đó là không gian chính sách. Và trong không gian đó, mọi thứ đang thay đổi — chậm, không đều, nhưng có hướng.

Tôi không biết CAS sẽ ra phán quyết gì. Không ai biết, kể cả Coe, kể cả các luật sư của ông. Nhưng tôi biết một điều: khi một môn thể thao được thiết kế cho một đội hình đầy đủ, và nó phải vận hành trong một khuôn khổ loại trừ một phần đội hình đó, sự căng thẳng sẽ không biến mất. Nó sẽ tìm cách thoát ra. Và cách nó thoát ra sẽ được quyết định bởi những người đang ngồi trong phòng họp — không phải những người đang chạy trên đường chạy.

Thể thao nữ không cần được cứu, cần được nhìn nhận. Trong một câu chuyện như thế này, có một nhóm người đang bị nhìn nhận theo cách họ không chọn. Các vận động viên nữ Nga và Belarus không xuất hiện trong bất kỳ tiêu đề nào. Không ai đang viết về những buổi tập sáng của họ, những chấn thương của họ, những khát vọng của họ. Họ đang bị nhìn nhận như một phạm trù, không phải như những con người.

Và trong khi những người có quyền ra quyết định đang thảo luận về các cơ chế, các tiêu chí, các tiền lệ, và các khung pháp lý, thì ở một đường chạy nào đó — có thể là ở Nga, có thể là ở Belarus, có thể là ở một nơi tập huấn xa xôi — một nữ đô vật tạ hay một nữ vận động viên nhảy cao đang chạy nước rút cuối cùng của buổi tập, không có ai bấm đồng hồ, không có ai ghi lại kết quả. Cô ấy đang ở trong khoảng lặng mà Coe không thể nghe thấy từ Budapest.

Có thể sau này, khi mọi cuộc tranh chấp đã kết thúc và mọi phán quyết đã được tuyên, câu chuyện thật sự của cuộc tranh chấp này sẽ không được kể bởi các luật sư ở Lausanne hay các quan chức ở Budapest. Nó sẽ được kể bởi những người đã ở lại trong khoảng lặng, chờ đợi, và giữ cho sự nghiệp của mình không bị sụp đổ trong khi thế giới đang tranh luận về họ.