V.League 1: Đồng tiền địa phương, cấp phép câu lạc bộ và những chuyến tàu chở cầu thủ Việt ra biển lớn

Ở một sân vận động cấp tỉnh phía bắc, ghế nhựa xếp thành hàng thẳng tắp. Trên hàng thứ bảy tính từ dưới lên có một chiếc áo đấu bị bỏ quên. Không ai nhặt. Trận đấu kết thúc đã hai mươi phút, đèn pha tắt dần theo từng dãy, chỉ còn tiếng loa đọc bản tin cuối ngày. Tôi ngồi lại, như tôi vẫn ngồi lại suốt bốn mươi chín năm qua ở mỗi nơi tôi đặt chân tới, để nghe xem một giải bóng đá nói gì với mình khi không còn ai nói về nó nữa.

Tôi là người Hàn Quốc, sống ở Osaka, viết về bóng đá cho bạn đọc Nhật Bản. V.League 1 không nằm trong lịch công tác thường xuyên của tôi. Nhưng có một điều tôi mang theo nhiều năm: vì sao một giải đấu có nền tảng khán giả sân nhà đáng nể, từng sản sinh một thế hệ cầu thủ khiến cả châu Á phải quay đầu nhìn, lại chưa bao giờ tự đứng vững trên đôi chân tài chính của chính mình?

Trái bóng lăn qua tuổi tôi, và tôi chép lại bằng vần. Chiếc áo bỏ quên trên ghế kia là một dấu vết. Nó kể rằng có người đã đến, đã cổ vũ, đã tin. Nó cũng kể rằng người ta có thể ra về mà không mang theo kỷ niệm, vì kỷ niệm ở đây được phát miễn phí mỗi vòng đấu.

V.League 1 là hạng đấu cao nhất của bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam, vận hành dưới khung quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam, với số lượng câu lạc bộ dao động quanh mười bốn trong nhiều mùa gần đây. Phía trên nó là hệ thống cấp phép của Liên đoàn Bóng đá châu Á, nơi mỗi câu lạc bộ muốn dự sân chơi châu lục phải trình ra năng lực thể thao, năng lực hành chính, hạ tầng và tình hình tài chính.

Cấu trúc sở hữu mới là thứ quyết định nhịp đập. Phần lớn câu lạc bộ V.League gắn với một trong hai nguồn lực: doanh nghiệp tư nhân lớn, hoặc chính quyền địa phương cùng các doanh nghiệp nhà nước đóng trên địa bàn. Hanoi FC gắn với một tập đoàn viễn thông và bất động sản. Câu lạc bộ Công an Hà Nội nằm trong hệ thống của ngành công an. Thép Xanh Nam Định gắn với một doanh nghiệp địa phương. Sông Lam Nghệ An từng là hình mẫu của mô hình tỉnh nuôi đội. Hoàng Anh Gia Lai gắn với một tập đoàn nông nghiệp và một học viện bóng đá do người Pháp thiết kế.

Hệ quả rất cụ thể. Doanh thu truyền hình, doanh thu thương mại và doanh thu ngày thi đấu — ba chân kiềng của một câu lạc bộ châu Âu — ở đây là phần phụ. Chân chính là dòng tiền từ chủ sở hữu. Và dòng tiền ấy phụ thuộc vào những quyết định nằm ngoài logic bóng đá: một chiến lược truyền thông của tập đoàn, một chủ trương của tỉnh, một chu kỳ bất động sản.

Kỷ luật tài chính là thứ V.League đang thiếu, và thiếu một cách có hệ thống. Hệ thống cấp phép câu lạc bộ ở Việt Nam mang tính hành chính nhiều hơn tính chế tài. Một hồ sơ được duyệt, một giấy phép được cấp, và rất ít trường hợp bị loại khỏi giải vì lý do tài chính. Điều đó tạo ra một trạng thái lửng lơ: câu lạc bộ biết mình phải nộp giấy tờ, nhưng không thực sự tin rằng thiếu tiền sẽ khiến mình mất suất.

Nói cách khác, công cụ quản trị mạnh nhất của bóng đá châu Á đang được vận hành như một thủ tục hành chính.

Dòng chảy cầu thủ là mặt còn lại của cùng một câu chuyện. Khi một câu lạc bộ không thể kiếm tiền từ khán giả và từ bản quyền, cách duy nhất để biến học viện thành tài sản là bán cầu thủ ra nước ngoài. Việt Nam đã làm điều đó. Một thế hệ cầu thủ trưởng thành từ học viện Hoàng Anh Gia Lai — những cái tên từng được cả nước gọi bằng biệt danh — lần lượt ra đi. Nguyễn Công Phượng sang Nhật Bản rồi Bỉ. Nguyễn Văn Toàn sang Hàn Quốc. Nguyễn Tuấn Anh sang Nhật Bản. Nguyễn Quang Hải sang Pháp. Đoàn Văn Hậu sang Hà Lan theo dạng cho vay.

Đó là dòng chảy đáng tự hào, và cũng đáng lo. Khi cầu thủ trở thành nguồn thu chính, câu lạc bộ bắt đầu huấn luyện để bán, chứ không huấn luyện để thắng. Các đội bóng trẻ tuổi được đẩy lên sớm, được đánh bóng để tăng giá, và đôi khi bị đặt vào những trận đấu mà thể lực non nớt của họ không chịu nổi.

Tôi viết cho cầu thủ áo số 9, người không biết tên tôi nhưng làm tôi thức khuya. Tôi viết cho những cầu thủ hai mươi tuổi đứng trước một bản hợp đồng nước ngoài mà không ai giải thích cho họ rằng chuyến tàu ấy chở họ đi, nhưng cũng chở họ rời khỏi vùng an toàn.

Nền tảng truyền thông của giải đấu cũng đang thay đổi. Bản quyền phát sóng V.League được chuyển sang một nền tảng số trong nước với tham vọng phủ rộng và thu phí người xem. Về lý thuyết, đó là bước ngoặt: lần đầu tiên, khán giả có thể trả tiền trực tiếp cho thứ họ yêu. Về thực tế, doanh thu ấy vẫn nhỏ so với tổng chi phí vận hành của một câu lạc bộ, và nó bị chia theo một công thức mà các đội nhỏ cho là không cân xứng.

Một tầng nữa cần được nhắc tới: cách các câu lạc bộ đọc trận đấu. Những năm gần đây, bộ phận phân tích dữ liệu bắt đầu xuất hiện trong các phòng thay đồ V.League. Các chỉ số như số đường chuyền cho phép trên mỗi hành động phòng ngự, tỉ lệ chuyển hóa cơ hội, hay bản đồ nhiệt của từng tuyến được đưa vào báo cáo sau trận. Đây là tiến bộ. Nhưng dữ liệu chỉ trả lời được câu hỏi mà người ta đã biết cách đặt. Nó không nói cho huấn luyện viên biết vì sao cầu thủ trẻ của ông ta đá mất hồn ở phút thứ sáu mươi — thứ mà chỉ người ngồi trên khán đài suốt mùa giải mới nhận ra.

Đến đây, ký ức tập thể của bóng đá Việt Nam thường mách bảo một kết luận quen thuộc: mô hình tỉnh thành lạc hậu, cần cổ phần hóa, cần tư nhân hóa toàn diện. Tôi không đi theo đường ấy.

Gọi sự phụ thuộc vào chủ sở hữu là căn bệnh thì đã bỏ qua một điều: đó là một lựa chọn thích nghi. Ở một quốc gia mà thị trường tiêu dùng bóng đá còn mỏng, mà chi tiêu hộ gia đình cho giải trí thể thao còn khiêm tốn, nguồn vốn địa phương chính là thứ giữ cho giải đấu không tan rã. Nếu ngày mai mọi câu lạc bộ phải tự nuôi mình bằng vé và áo đấu, V.League sẽ không trở nên chuyên nghiệp hơn. Nó sẽ nhỏ đi.

Vấn đề thật nằm ở chỗ khác: giải đấu chưa có thị trường thứ cấp cho tài sản bóng đá. Một câu lạc bộ không thể bán cổ phần cho ai, không thể dùng học viện làm tài sản thế chấp, không thể để một nhà đầu tư rút vốn mà không phá sập cả đội. Khi không có lối ra, chủ sở hữu chỉ còn một cách hành xử: đầu tư theo cảm hứng, rút lui theo cảm hứng.

Và khi không có lối ra, ký ức của người hâm mộ cũng vận hành theo cách ấy. Họ nhớ những mùa giải rực rỡ, quên những mùa giải bị bỏ dở, rồi quy tội cho một cá nhân nào đó. Điểm mù tập thể ở đây là niềm tin rằng chỉ cần một người đúng xuất hiện, hệ thống sẽ tự sửa. Không hệ thống nào tự sửa.

V.League mà tôi thấy là một giải đấu đang giữ nhịp bằng hơi thở của người khác. Nó vẫn đứng, vẫn đá, vẫn có khán giả ngồi đến phút cuối và bỏ quên áo trên ghế.

Tiếng vỗ tay trong sân trống, tôi nghe rõ hơn cả tiếng sóng. Nếu có một việc cần làm trước mọi việc khác, đó không phải là tìm thêm tiền. Đó là tạo ra một cơ chế để đồng tiền có thể rời đi và quay lại — một hệ thống cấp phép có răng, một thị trường chuyển nhượng nội địa minh bạch, và một công thức chia doanh thu khiến đội nhỏ tin rằng mình không bị bỏ lại.

Khi nào một câu lạc bộ V.League có thể sống sót qua sự ra đi của chủ sở hữu, lúc đó bóng đá Việt Nam mới thực sự bước sang một trang khác. Còn bây giờ, chiếc áo vẫn nằm trên ghế, và tôi vẫn ngồi lại.