Indonesia vô địch FIFA ASEAN Cup và câu hỏi bỏ ngỏ về số phận giải đấu

Đêm Indonesia nâng cúp và khoảng lặng sau tiếng còi Khoảnh khắc tôi tua lại nhiều lần nhất từ FIFA ASEAN Cup không phải một bàn thắng. Đó là cảnh một nhân viên kỹ thuật cúi xuống nhặt quả bóng bên đường biên, sau khi tiếng còi mãn cuộc đã tan, trong khi khán đài vẫn còn vang tiếng hát. Ở Nagoya, nơi tôi ngồi dựng lại trận đấu qua màn hình, tôi nghe thấy một thứ quen thuộc: âm thanh của một giải đấu chưa kịp định hình đã vội kết thúc. Cái cảm giác ấy tôi từng gặp trong những ngày sân không khán giả, khi tiếng bóng chạm cỏ vang lên rõ hơn cả tiếng người. “Trận đấu chỉ kết thúc khi người ta ngừng nhớ về nó.” Tôi tin câu đó đến mức biến nó thành thước đo cho mọi giải đấu mình theo dõi. Với FIFA ASEAN Cup, thước đo ấy đang chỉ về một hướng đáng lo: rất ít người sẽ nhớ. Indonesia vô địch, điều đó nằm trong biên bản. Nhưng biên bản không giữ được ký ức. Bối cảnh: một giải đấu sinh ra giữa hai lịch thi đấu Indonesia bước vào giải với tư cách đội bóng đang lên của Đông Nam Á, đứng cạnh những cái tên cũ là Thái Lan và Việt Nam. Hành trình của họ có hai đầu rất khác nhau. Một trận thắng Bangladesh 9-2, kết quả đủ để quyết định suất đi tiếp bằng hiệu số bàn thắng. Và một trận gặp Thái Lan, nơi đội bóng xứ vạn đảo có lúc chơi hơn người nhưng không biến được lợi thế ấy thành thế trận. Chính ở trận này, thời gian bù giờ được kéo dài bất thường, từ mốc hai phút lên bảy phút, chi tiết mà giới quan sát khu vực sẽ còn nhắc lại lâu. Phía sau sân cỏ, câu chuyện tiền bạc kém hào nhoáng hơn nhiều. Giải đấu gặp khó khăn trong việc bán bản quyền truyền hình. Doanh thu thương mại không đạt kỳ vọng. Thái Lan không mua bản quyền. Việt Nam chỉ chốt hợp đồng sát ngày khai mạc. Tổng thư ký FIFA, ông Mattias Grafström, nói về khả năng tổ chức theo chu kỳ bốn năm “vì tính bền vững”. Chủ tịch FIFA Gianni Infantino vẫn vẽ ra viễn cảnh Đông Nam Á như một sân chơi khu vực đầy tiềm năng. Hai phát ngôn ấy đặt cạnh nhau cho thấy một khoảng cách: một bên là tham vọng quảng bá, một bên là sự thận trọng của người cầm sổ sách. Điều đáng chú ý là giải đấu này không bước vào khoảng trống. AFF Cup đã tồn tại nhiều thập kỷ như giải vô địch khu vực quen thuộc. AFC Nations League đang được thiết kế như một sân chơi cấp châu lục. Ba giải, cùng một quỹ cầu thủ, cùng những ngày FIFA Days. Với các liên đoàn Đông Nam Á, mỗi trận đấu thêm là một lần phải cân đo giữa danh dự và sức lực của cầu thủ. Phân tích: khi bản quyền truyền hình trở thành lá phiếu Tôi từng nghĩ bản quyền truyền hình là chuyện hậu trường, không liên quan đến cảm xúc trên sân. Nhiều năm đứng trong khu vực báo chí đã dạy tôi điều ngược lại. Cách một đài truyền hình trả tiền cho một giải đấu chính là cách thị trường bỏ phiếu cho tương lai của nó. “Trên bàn đàm phán, người ta định giá cầu thủ; trái tim thì không có giá.” Nhưng một giải đấu thì có giá, và cái giá ấy nói thật hơn mọi thông cáo. Việc Thái Lan từ chối mua bản quyền là một tín hiệu đáng suy nghĩ: một thế lực truyền thống của khu vực đã không sẵn sàng trả tiền cho sản phẩm này. Việt Nam chốt hợp đồng muộn cho thấy cuộc mặc cả đã nghiêng về phía người mua. Khi cả hai thị trường lớn nhất của khu vực đều không hào hứng, nguồn thu của giải không thể đủ nuôi bộ máy tổ chức. Cấu trúc của một giải đấu khu vực sống bằng ba nguồn: bản quyền truyền hình, tài trợ và bán vé. Nếu nguồn đầu tiên yếu, nguồn thứ hai sẽ chùn bước, bởi nhà tài trợ không muốn đặt tên mình bên cạnh một sản phẩm ít người xem. Đến lượt khán đài, sự vắng bóng của một đài truyền hình lớn làm giảm chính sức hút khiến người ta muốn đến sân. Vòng xoáy ấy khép kín và tự nuôi nhau. Một giải đấu không có người mua bản quyền sẽ sớm không có người mua vé. Điểm phản trực giác: chiếc cúp không có lỗi Ở đây tôi phải nói rõ điều mình tin, và nói bằng sự tôn kính dành cho Indonesia. “Đêm Nga tôi học viết về nỗi đau: không phán xét, chỉ chạm vào.” Bài học ấy dạy tôi rằng một đội bóng không phải chịu trách nhiệm cho sự bất ổn của một giải đấu mà họ thắng. Indonesia đã làm điều họ được yêu cầu: vô địch. Nếu hành trình của họ bị nghi ngờ vì thời gian bù giờ kéo dài, thì câu hỏi đúng đắn không nằm ở các cầu thủ, mà nằm ở ban tổ chức và ở sự minh bạch của khâu điều hành. Có một điểm mù mà số đông bỏ qua. Người ta tranh luận xem Indonesia có xứng đáng vô địch hay không, trong khi vấn đề lớn hơn là giải đấu này có tồn tại đủ lâu để trao lại chiếc cúp lần thứ hai hay không. FIFA chưa xác nhận một mùa giải tiếp theo. Một giải đấu chỉ diễn ra một lần thì chiếc cúp của nó giống một tấm ảnh hơn là một di sản. Danh hiệu mất dần giá trị theo thời gian khi không có mùa sau để so sánh. “Một trăm ngày sân vắng, tôi nghe thấy tiếng thở của trái bóng.” Bài học từ những ngày ấy vẫn đúng ở đây: khi không còn đám đông tạo không khí, người ta buộc phải nghe những chi tiết nhỏ. Và chi tiết nhỏ nhất, cũng là chi tiết nói thật nhất, là việc một giải đấu khu vực không tìm được đài truyền hình ở hai thị trường lớn nhất của chính nó. Những gì cần theo dõi Tôi sẽ để mắt đến vài dấu hiệu cụ thể. Thứ nhất, liệu FIFA có xác nhận mùa giải thứ hai, và nếu có, nó nằm ở đâu trong lịch thi đấu quốc tế. Thứ hai, liệu một đài truyền hình lớn hoặc nhà tài trợ chính có xuất hiện ở bất kỳ thị trường Đông Nam Á nào. Thứ ba, AFC Nations League sẽ chiếm chỗ như thế nào khi chính thức ra mắt. Ba dấu hiệu này, cộng lại, sẽ nói nhiều hơn bất kỳ tuyên bố nào từ FIFA. Tôi theo dõi bóng đá đủ lâu để biết rằng các giải đấu không chết vì bị chỉ trích. Chúng chết vì bị lãng quên. Và lãng quên bắt đầu bằng việc không ai chịu bỏ tiền để mua nó. Kết “Mỗi cầu thủ là một vũ trụ, chiến thuật chỉ là quỹ đạo.” Với FIFA ASEAN Cup, các cầu thủ Indonesia đã đi trọn quỹ đạo của mình. Điều còn bỏ ngỏ là liệu giải đấu có đủ lực hấp dẫn để giữ họ lại trong một vòng quay mới. Chiếc cúp đầu tiên đã có chủ. Nhưng một giải đấu chỉ thật sự sống khi mùa giải tiếp theo còn nằm trong lịch, chứ không nằm trong dự đoán. Và nếu nó không quay lại, người hâm mộ Đông Nam Á sẽ nhớ đến nó như một lần FIFA ghé thăm, chứ không phải như một ngôi nhà.