Kaçkar by UTMB: 2.000 vận động viên, 60 quốc gia và khoảng lặng sau vạch xuất phát

Sương mù của mùa đầu tiên

Năm ngoái, đúng dịp Kaçkar by UTMB diễn ra, sương mù và mưa phủ kín rặng núi. Tại lễ khai mạc mùa giải thứ hai, Thống đốc tỉnh Rize nhắc lại chuyện đó như một người kể lại kỷ niệm dở của chính mình: ngọn núi mà cả tỉnh muốn đưa lên bản đồ thế giới đã chọn cách biến mất khỏi mọi khung hình.

Mùa này, ban tổ chức trả lời bằng một lễ xuất phát đông hơn. Khoảng 2.000 vận động viên từ 60 quốc gia tập trung ở vùng Đông Biển Đen, Thổ Nhĩ Kỳ. Bộ trưởng Bộ Thanh niên và Thể thao Osman Aşkın Bak thực hiện nghi thức xuất phát. Trong số những người tranh tài ở cự ly 20 km, bản tin của Anadolu Ajansı ghi lại hai cái tên thuộc chính cơ quan này: Yusuf Özhan và Hasan Hüseyin Kul.

Còn người về đích đầu tiên? Bản tin không nêu. Không thời gian, không kỷ lục đường chạy, không một dòng phân tích tốc độ chia đoạn ở bất kỳ cự ly nào.

Khoảng lặng ấy là chỗ tôi muốn bắt đầu.

Một hệ thống không vận hành bằng chuẩn thời gian

UTMB là tên viết tắt của Ultra-Trail du Mont-Blanc, giải chạy đường mòn ra đời tại Chamonix, Pháp, năm 2026, khi một nhóm nhỏ vận động viên quyết định chạy vòng quanh khối núi Mont-Blanc trong một đêm. Hai thập niên sau, cái tên đó mở rộng thành UTMB World Series: một mạng lưới các giải vệ tinh ở nhiều quốc gia, cùng dẫn về vòng chung kết ở Chamonix.

Điều đầu tiên cần hiểu về hệ thống này: nó không vận hành bằng chuẩn thời gian. Trail running không có kỷ lục thế giới được công nhận, bởi mỗi đường chạy có độ dài, độ dốc, độ cao và mặt địa hình khác nhau, thời tiết mỗi mùa mỗi khác. Người chạy ở đây không vượt qua một mức thành tích nào để giành suất dự chung kết. Họ tích lũy “Running Stones” — một dạng điểm thưởng tại các giải đủ điều kiện, dùng làm trọng số trong bốc thăm suất tham dự.

Nói cách khác, cánh cửa vào Chamonix mở bằng số lần bạn đã đi chạy ở những nơi xa, chứ không bằng số giây bạn chạy nhanh hơn. Một cấu trúc như vậy đẩy giá trị về phía trải nghiệm, du lịch và sự tích lũy, đồng thời làm mờ đi thứ mà báo chí thể thao thường bám vào: thành tích cá nhân.

Kaçkar by UTMB là mùa thứ hai của giải, đặt ở vùng núi Kaçkar, tỉnh Rize, với trung tâm là cao nguyên Ayder ở độ cao khoảng 1.300 đến hơn 2.000 mét. Đây là khu vực có địa hình núi cao, khí hậu ẩm ướt đặc trưng của dải Đông Biển Đen, nơi mưa và sương là chuyện thường ngày hơn là ngoại lệ.

Đứng sau sự kiện là một liên minh khá rõ: Bộ Thanh niên và Thể thao, Cơ quan Xúc tiến và Phát triển Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ (TGA), Văn phòng Thống đốc Rize và DOKA — Cơ quan Phát triển Đông Biển Đen. Ở tầng tài trợ, danh sách gồm Turkish Airlines, TOGG, Turkcell và Maxis. Giám đốc giải là Johan Essl, người thuộc hệ thống UTMB.

Đó là cấu trúc của một sự kiện có nhà nước, có hãng hàng không quốc gia, có hãng xe điện quốc gia và một tập đoàn viễn thông lớn. Thứ còn thiếu trong bản tin: bảng kết quả.

Ai trả tiền, ai được gọi tên

Sự hiện diện của DOKA xứng đáng được dừng lại lâu hơn một dòng. Đây là cơ quan phát triển vùng, nghĩa là tiền công được dùng làm trụ kinh tế cho sự kiện, bên cạnh tiền tài trợ doanh nghiệp. Một giải chạy núi ở Rize vì thế không thuần túy là chuyện thể thao; nó là một khoản đầu tư hạ tầng có kỳ vọng hoàn vốn bằng hình ảnh và lượt khách.

Điều đó giải thích vì sao phần được đầu tư kỹ nhất ở Kaçkar là hạ tầng đón khách chứ không phải hạ tầng ghi nhận thành tích. Một quan chức phát biểu tại lễ khai mạc rằng hình ảnh phát đi từ đây “sẽ rất đẹp”, và rằng trên tất cả các đường mòn đều có camera để chụp và chia sẻ hình ảnh. Camera trên đường mòn phục vụ hai việc cùng lúc: theo dõi an toàn cho người chạy, và sản xuất tư liệu quảng bá.

Bộ trưởng Bak nói rằng các vận động viên ultra marathon là những vận động viên đẳng cấp thế giới, có người hâm mộ trên toàn cầu. Nhận định ấy đúng ở tầm khái quát. Nhưng trong bản tin về một giải có 2.000 người tham dự, không có một vận động viên chuyên nghiệp nào được nêu tên. Những cái tên xuất hiện là tên quan chức, tên nhà tài trợ, tên giám đốc giải và tên hai phóng viên thể thao của hãng tin. Bộ khung được kể lại là bộ khung quyền lực.

Với một người làm nghề viết tiểu sử vận động viên như tôi, đây là dạng bản tin quen thuộc: sự kiện có thật, quy mô có thật, nhưng con người bên trong thì bị thay bằng ban tổ chức. Trong nhiều năm, tôi đã học cách đọc những bản tin kiểu này để tìm phần bị lược đi — thường là phần đáng đọc nhất.

Một Davos của đường mòn?

Phát biểu đáng chú ý nhất tại lễ khai mạc đến từ phía tổ chức: họ muốn gắn Ayder và Rize với những sự kiện tầm cỡ quốc tế, giống cách Davos gắn với các diễn đàn kinh tế. Câu đó nói rõ chiến lược hơn mọi bảng thành tích: mục tiêu không phải sản sinh vận động viên, mà sản sinh địa danh.

Trong cùng mạch, một phát biểu khác nhấn mạnh du lịch thể thao mang lại nguồn thu đáng kể cho đất nước. Đây là tư duy hoàn toàn hợp lý về mặt kinh tế, và nhiều quốc gia đang đi theo con đường tương tự: mua bản quyền hoặc mời một thương hiệu thể thao quốc tế về địa phương mình, rồi dùng uy tín của thương hiệu đó để bán cảnh quan, khí hậu và văn hóa.

Trong mô hình ấy, sản phẩm bán ra là hình ảnh. Nên khi sương mù phủ kín Kaçkar như mùa đầu tiên, thiệt hại không nằm ở thành tích. Nó nằm ở kho ảnh.

Và ở đây xuất hiện một nghịch lý nhỏ mà bất kỳ ai từng theo dõi các giải chạy núi đều thấy: thứ tạo nên sức hấp dẫn của bộ môn — thời tiết khắc nghiệt, địa hình khó, cảnh quan biến đổi — cũng chính là thứ dễ phá hỏng sản phẩm truyền thông nhất. Một giải chạy ở Ayder đẹp nhất khi mây tan. Nó cũng bấp bênh nhất khi mây không tan.

Những gì đã biết, và những gì bị bỏ trống

Tập hợp lại những dữ kiện có thể kiểm chứng từ bản tin, bức tranh khá gọn. Giải diễn ra lần thứ hai. Khoảng 2.000 vận động viên đến từ 60 quốc gia. Có một cự ly 20 km được xác nhận, vì các quan chức tham gia chính cự ly này. Giám đốc giải thuộc hệ thống UTMB. Có một liên minh tổ chức gồm bộ, cơ quan du lịch, chính quyền tỉnh và cơ quan phát triển vùng. Có bốn nhà tài trợ lớn ở tầng quốc gia.

Danh sách những thứ không xuất hiện dài hơn: không đầy đủ các cự ly, không tổng độ dốc, không tỷ lệ hoàn thành, không tỷ lệ vận động viên nữ, không thời gian của người dẫn đầu, không kỷ lục đường chạy, không bảng xếp hạng mùa giải. Với một giải đã đi qua mùa đầu tiên, việc thiếu toàn bộ nhóm dữ liệu này có nghĩa là không ai — kể cả nhà báo, kể cả người hâm mộ — có đủ cơ sở để so sánh bất kỳ vận động viên nào với bất kỳ ai khác.

Điểm khác biệt cốt lõi giữa trail running thương mại và điền kinh có liên đoàn nằm ở chỗ này: ở đường chạy núi, ký ức về thành tích không thuộc về ai cả, trừ khi thương hiệu tổ chức muốn công bố. Trong điền kinh đường chạy, một kết quả được ghi vào hệ thống của liên đoàn và tồn tại độc lập với giải đấu. Trong chuỗi giải đường mòn thương mại, kết quả tồn tại chừng nào còn được nhắc tới trong chiến dịch truyền thông của chính giải đó.

Đây là thứ tôi gọi là lợi ích thông tin khi ngồi viết: nếu người đọc chỉ đọc bản tin chính thống, họ sẽ biết giải có bao nhiêu quốc gia, nhưng không biết ai đã chạy nhanh nhất. Có những cuộc đua mà thành tích không bao giờ được ghi, vì người ta chọn cách quên.

Người phụ nữ không có tên trong bản tin

Trong 2.000 vận động viên đến từ 60 quốc gia, chắc chắn có rất nhiều phụ nữ. Bản tin không nêu tên một ai.

Tôi không cần phép suy diễn nào để nói điều này, chỉ cần đọc lại văn bản. Nhưng tôi cũng không muốn biến sự vắng mặt đó thành một bản cáo trạng, bởi vấn đề nằm ở cấu trúc chứ không ở một biên tập viên cụ thể nào. Bản tin được viết theo thể loại tin chính trị — thể thao, nơi nhân vật chính là người phát biểu, và trong thể loại đó, vận động viên nữ vốn không có chỗ đứng từ đầu.

Tôi viết để tìm lại những cái tên bị lịch sử soạn ra khỏi danh sách về đích.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các buổi phát trực tiếp của UTMB World Series qua nhiều mùa, tôi nhận thấy một quy luật khá bền: phần dẫn dắt luôn dành thời lượng lớn cho cảnh quan, nhà tài trợ và những câu chuyện vượt lên chính mình, trong khi dữ liệu chia đoạn của nhóm nữ dẫn đầu thường đến muộn hơn, hoặc đến dưới dạng một dòng chữ chạy ở mép màn hình. Sự chậm trễ đó không đến từ một âm mưu nào. Nó là hệ quả của việc phân bổ nguồn lực: nơi nào không có người trả tiền cho dữ liệu, nơi đó dữ liệu không được thu.

Một giải chạy núi là tấm gương soi cách ta kể chuyện vận động viên nữ trên đường mòn. Khi tôi ngồi viết tiểu sử cho Brandi Chastain trong những tháng đại dịch, tôi đã phải xóa toàn bộ ba trăm trang bản thảo đầu tiên vì tôi đang viết về một biểu tượng thay vì một con người. Cuốn tiểu sử tan vỡ giữa đại dịch, nhưng câu chuyện thì không bao giờ bị hủy. Tôi học được rằng phần đáng viết nhất của một vận động viên nữ thường nằm ở chỗ không ai đo đếm: những buổi tập không có khán giả, những hợp đồng không được ký, những mùa giải bị cắt ngang.

Ở Kaçkar, phần không ai đo đếm chính là toàn bộ phần thi đấu.

Rủi ro nằm ở tầng mây

Nếu phải xếp hạng các rủi ro của sự kiện này, tôi đặt thời tiết lên đầu. Thống đốc Rize đã tự nói ra bằng chứng: mùa đầu tiên, sương mù và mưa che kín rặng núi. Ở dải Đông Biển Đen, đó là điều kiện khí hậu điển hình, không phải tai nạn hy hữu. Với một giải chạy núi, thời tiết xấu kéo theo một chuỗi hệ quả: cắt ngắn đường chạy, hủy giải, yêu cầu trang bị bắt buộc nghiêm ngặt hơn, chi phí y tế và cứu hộ tăng, và quan trọng nhất với ban tổ chức — không có hình ảnh đẹp để phát đi.

Rủi ro thứ hai mang tính cấu trúc: phụ thuộc vào ngân sách công. Khi trụ kinh tế của sự kiện là tiền nhà nước và tiền của cơ quan phát triển vùng, tính liên tục của giải gắn với chu kỳ ngân sách và ý chí chính trị nhiều hơn gắn với nhu cầu của cộng đồng chạy. Một mùa giải thứ ba không tự động có nghĩa là mùa giải thứ năm.

Rủi ro thứ ba là độ mỏng của bằng chứng thi đấu. Một giải ở năm thứ hai vẫn đang xây thương hiệu; nếu các bảng kết quả, danh sách xuất phát của nhóm chuyên nghiệp và dữ liệu chia đoạn không được công bố, giải sẽ khó được giới chuyên môn coi là một cột mốc, dù lượng người tham dự có tăng.

Bối cảnh chính trị xung quanh sự kiện cũng đáng ghi nhận: sự hiện diện của giới lãnh đạo đảng cầm quyền tại khu vực, việc nhắc tới thành tích của đội tuyển bóng chuyền nữ quốc gia, và việc nhắc tới Đại hội Thể thao châu Âu 2027 sẽ tổ chức tại Istanbul. Những chi tiết đó cho thấy Kaçkar nằm trong một đường ống dài hơn: xây năng lực đăng cai, xây hình ảnh, xây thói quen tổ chức sự kiện quốc tế.

Góc phản trực giác: giá trị thương mại đến trước bằng chứng thi đấu

Trong phần lớn môn thể thao, dòng tiền chảy theo thành tích: chạy nhanh thì được tài trợ, được lên sóng, được trả tiền. Ở chuỗi giải đường mòn thương mại, dòng chảy đó đảo chiều. Tài trợ và ngân sách công đến trước, và có thể không bao giờ cần bằng chứng thành tích để duy trì. Một giải có thể đạt mức độ thương mại hóa của một sự kiện tầm cỡ quốc gia — hãng hàng không, hãng xe, tập đoàn viễn thông — trong khi vẫn hoàn toàn vô hình về mặt thi đấu.

Điều đó khiến cho phép so sánh quen thuộc trở nên vô nghĩa. Ta thường hỏi: giải này có mạnh không, có đáng xem không. Ở Kaçkar, câu hỏi đúng phải là: giải này đang bán cái gì. Và câu trả lời, nhìn vào cấu trúc tài trợ, khá rõ: nó bán một vùng đất.

Điểm mù nằm ở chỗ ai sở hữu kho tư liệu thì người đó viết lịch sử. Nếu kết quả thi đấu không được lưu ở đâu ngoài kênh truyền thông của chính giải, thì ký ức của bộ môn trở thành một tài sản tiếp thị, có thể mở rộng hoặc thu hẹp tùy chiến dịch. Với một bộ môn đang phát triển nhanh và chưa có hệ thống lưu trữ độc lập, đó là một khoảng trống đáng lo hơn mọi cuộc tranh cãi về kỷ lục.

Điều còn lại sau vạch đích

Nếu mùa thứ ba diễn ra, nhiều khả năng chúng ta sẽ lại đọc được số quốc gia trước khi đọc được số giây. Đó là trật tự đã được thiết lập, và nó phục vụ tốt cho những người cần một câu chuyện quảng bá. Nhưng một bộ môn chỉ trưởng thành khi người ta nhớ tên người đã chạy, chứ không chỉ nhớ tên người đã phát biểu.

Tôi vẫn muốn biết tên người phụ nữ về đích đầu tiên ở Ayder, và cô ấy đã mất bao lâu. Liệu một giải chạy có thể trở thành biểu tượng của một vùng đất mà không cần nhớ tên bất kỳ ai đã chạy trên đó?